Sztuczna inteligencja w prawie własności intelektualnej

dr hab. Adrian Niewęgłowski, prof. UMCS

pracownik badawczo-dydaktyczny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

ORCID: 0000-0002-0948-9813

Recenzenci prof. dr hab. Mirosław Karpiuk, prof. dr hab. Mirosław Sadowski

redakcja językowa Lexeme (Agata Sawicka-Korgol)

Projekt okładki 4idea (Gabriela Chołuj)

Na okładce wykorzystano reprodukcję obrazu Untitled (First Abstract Watercolor) autorstwa Wassilego Kandinskiego

Copyright © by Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2021

ISBN 978-83-66344-77-8

Wydawnictwo Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości

ul. Krakowskie Przedmieście 25, 00-071 Warszawa

sekretariat tel.: (22) 630-94-53, fax: (22) 630-99-24, e-mail: wydawnictwo@iws.gov.pl

§1. Wprowadzenie

Jednym z fundamentów, na których opiera się prawo własności intelektualnej, jest to, że twórcą może być wyłącznie osoba fizyczna, czyli człowiek. Taka konstrukcja prawna jest wspólna zarówno dla prawa autorskiego, jak też prawa patentowego. To założenie przesądziło o ukształtowaniu praw na dobrach niematerialnych. W systemach opartych na modelu dualistycznym1 uzasadnieniem istnienia praw osobistych jest właśnie akt twórczy. To, że dobro niematerialne powstało jako rezultat pracy kreacyjnej, uzasadnia co najmniej niemajątkową ochronę. W praktyce stanowi zarazem podstawę do przyznania praw majątkowych.

Od pewnego czasu pojawiają się głosy, że założenia, o których wyżej wspomniano, powinny zostać poddane pewnej rewizji. Dzieje się tak za sprawą rozwoju wskazanej w tytule niniejszego opracowania sztucznej inteligencji. Pojęcie to nie jest jednolicie rozumiane, co w jakimś sensie utrudnia odniesienie się do postawionego problemu. Niemniej jednak zagadnienie jest już na tyle żywo dyskutowane, że zasługuje na poświęcenie mu uwagi, ale żeby się do niego odnieść, trzeba to zrobić z dwóch różnych punktów widzenia. Po pierwsze, należy ocenić, jakie są obecnie możliwości ochrony sztucznej inteligencji. Innymi słowy, chodzi o to, na ile przede wszystkim prawo autorskie i patentowe (także ustawa o zwalczeniu nieuczciwej konkurencji2) mogą chronić sztuczną inteligencję. Taka analiza pozwoli na sformułowanie ewentualnych postulatów. Po drugie, trzeba rozważyć, jakie rozwiązania zastosować de lege ferenda. W tym zakresie mieści się zbadanie także tego, czy istotnie zmiany są potrzebne na obecnym etapie rozwoju sztucznej inteligencji. Nie zawsze zwiększanie intensywności ochrony idzie w parze z szybszym rozwojem badań naukowych i prac rozwojowych. Niekiedy tak jest. Nie jest to wszakże żadną regułą.

Ze względu na zamierzoną objętość niniejszej publikacji stanowi ona raczej przyczynek do pewnej dyskusji aniżeli wszechstronną analizę. Ocenie zostały poddane podstawowe zagadnienia. Po części uzasadnia to etap rozwoju, na którym znajduje się obecnie sztuczna inteligencja. Trudno przewidzieć, w jakim kierunku pójdą sprawy z nią związane, a zmiany dokonują się rzeczywiście dynamicznie. Niezależnie od tego punkt wyjścia do naukowej dyskusji niewątpliwie istnieje i to w nią wpisuje się niniejsza wypowiedź. W toku wywodu przywoływane są prace, w których czytelnik może odnaleźć głębsze rozważania prawnicze dotyczące różnorodnej problematyki z zakresu sztucznej inteligencji.

Całość pracy jest podzielona na kilka części. Układem odniesienia jest ochrona sztucznej inteligencji w poszczególnych dziedzinach własności intelektualnej. Zagadnienia z tym związane poszerzono o problem ochrony za pomocą prawa kontraktowego. Nie jest to ściśle materia własności intelektualnej, jednak stanowi istotne dopełnienie obrazu możliwości ochrony.

Model ten zakłada, że w odniesieniu do tego samego wytworu intelektu istnieją dwie grupy praw podmiotowych. Po pierwsze, prawa majątkowe monopolizujące korzystanie z dobra niematerialnego, po drugie zaś, prawa osobiste, które chronią niemajątkowe interesy autora wytworu intelektu.

Ustawa z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. Poz. 1010 ze zm.). Dalej w monografii jako: „u.z.n.k.”.

§2. Zarys pojęcia sztucznej inteligencji

Za autora terminu „sztuczna inteligencja” uważa się matematyka Johna McCarthy’ego. Miał się on nim, jako pierwszy, posłużyć podczas konferencji naukowej w 1956 r.3. Wyrażenie to odnosi się w sensie szerokim do różnego rodzaju rozwiązań informatycznych, które mają naśladować różne aspekty funkcjonowania ludzkiego umysłu. Chodzi w szczególności o programy komputerowe, które sprawiają wrażenie podejmujących decyzje, kreatywnych, identyfikujących (np. wygląd człowieka, jego głos itd.)4. Szczegółowe kwestie decydujące o kwalifikacji sztucznej inteligencji od strony technologicznej nie są w tym miejscu istotne, biorąc pod uwagę cel niniejszej pracy. Jest ona poświęcona problematyce prawnej. Można ograniczyć się do stwierdzenia, że sztuczna inteligencja występuje w różnych branżach działalności człowieka. Korzysta się z niej w bankowości elektronicznej, w produkcji przemysłowej, w dziedzinie gier komputerowych itp. Istnieje coraz więcej obszarów życia społecznego i gospodarczego, w których dostrzega się różnorodne, mniej lub bardziej skomplikowane, przejawy sztucznej inteligencji.

Z prawnego punktu widzenia sztuczna inteligencja jest rodzajem dobra niematerialnego. Jest więc wytworem ludzkiego umysłu, niezależnie od tego, w jaki sposób człowiek się z nią w danym przypadku styka. Może ona być elementem maszyny czy urządzenia, z których korzystamy. Kontakt ze sztuczną inteligencją może też nastąpić w środowisku sieciowym, np. podczas eksploatacji programu do tłumaczeń tekstów na język obcy on-line5.

Sama sztuczna inteligencja niewątpliwie jest twórczym dokonaniem człowieka. Kwestia tego, jaki jest poziom tej twórczości i czy uzasadnia on ochronę, to odrębna sprawa. Na ogół poziom ten jest wysoki. Problem mogą stanowić szczegółowe przesłanki ochrony (np. takie jak przemysłowa stosowalność w prawie patentowym. Będzie o tym szerzej mowa w § 4 niniejszej pracy). Wbrew sugestii, która może płynąć z nazwy, sztuczna inteligencja jest poza dyskusją dobrem intelektualnym pochodzącym od człowieka. On jest jej twórcą. Słowo „sztuczna” akcentuje cechę tego dobra, jaką jest upodobnienie się do zachowania ludzkiego umysłu. Mamy więc do czynienia nie tylko z dobrem niematerialnym, ale i intelektualnym.

O ile kwestia ta nie budzi wątpliwości w odniesieniu do rozwiązania podstawowego, o tyle nie jest już jednoznaczna, gdy chodzi o produkty sztucznej inteligencji. Naturalną konsekwencją upodabniania się do pracy ludzkiego umysłu jest stworzenie surogatu ludzkiej kreatywności. Skutkiem wykonywania swojej funkcji przez sztuczną inteligencję jest powstawanie odrębnych od niej przedmiotów niematerialnych. Ich przykładem może być przetłumaczony tekst czy kompozycja graficzna przypominająca dzieło plastyczne. Stopień skomplikowania tych dóbr może być różny. Istnieją programy komputerowe, które są w stanie przygotować obszerne wypowiedzi wyrażone znakami pisma. Stanowią one odpowiedniki nawet dłuższych utworów literackich i podobnych, utworów muzycznych itd.

To, co powstaje w efekcie działania sztucznej inteligencji, jest w dalszej części pracy nazywane jej produktem. „Produkt sztucznej inteligencji” to efekt jej działania, który od strony formy i treści ma być odpowiednikiem pracy koncepcyjnej umysłu człowieka. Te produkty są oderwane od działania twórcy sztucznej inteligencji, który nie ma na nie bezpośredniego wpływu. Mogą mieć bardzo różny charakter, niekiedy zupełnie odtwórczy (np. gdy sztuczna inteligencja wykonuje za człowieka rutynowe obliczenia). Często jednak są łudząco podobne do oryginalnych dokonań ludzkich w różnych dziedzinach kreatywności. Program komputerowy może układać kod innego programu komputerowego lub skomponować muzykę. Status prawny produktów sztucznej inteligencji jest problematyczny. Niewątpliwe mogą one być uznane za niematerialne dobra, jednak nie za dobra intelektualne w tradycyjnym rozumieniu. Powstaje pytanie, czy owoc działania sztucznej inteligencji może być w związku z tym chroniony. Ponadto gdybyśmy pozytywnie rozstrzygnęli to zagadnienie, to kto dokładnie powinien być beneficjentem tej ochrony? A więc czy ochronę tę przyznać podmiotowi praw osobistych czy majątkowych do sztucznej inteligencji. Oczywiście prawa te mogą być skupione w jednym ręku, wówczas dylemat taki nie powstaje. Jak jednak wiadomo, coraz częściej oba typy praw się rozchodzą. Komu innemu służą prawa osobiste (w polskim systemie prawnym ma je zawsze twórca), kto inny ma z kolei prawa majątkowe (patent, prawo autorskie majątkowe). Odpowiedź na tak postawione pytanie (drugie) zazwyczaj nie jest prosta – zwłaszcza w polskim systemie prawnym, gdyż ustawodawca problemu sztucznej inteligencji na razie szerzej nie reguluje.

Pojęcie sztucznej inteligencji trzeba wobec tego oddzielać od produktu jej działania. Ten ostatni może mieć bardzo różny charakter, co starano się wyżej wyjaśnić.

Można z perspektywy prawa własności intelektualnej pojęcie sztucznej inteligencji zdefiniować następująco: ‘to rodzaj dobra niematerialnego o charakterze twórczym i na ogół zupełnym, którego funkcją jest imitowanie ludzkiego intelektu w celu rozwiązania zadań postawionych przez człowieka o różnej naturze – utylitarnych, estetycznych innych’. Motywem sprawczym powstawania podobnych rozwiązań jest chęć zaoszczędzenia czasu. Pojawiają się one dlatego, że ludzie chcą, aby sztuczna inteligencja ich w czymś wyręczyła. Często więc podobne rozwiązania mają w polu widzenia pewien cel użytkowy. Nie jest tak zawsze, zwłaszcza tam, gdzie sztuczna inteligencja ma naśladować pracę artystów plastyków czy też literatów. Można jednak zaryzykować twierdzenie, że cel ten jest częsty, co rzutuje na szczegółowe cechy tej kategorii dóbr niematerialnych. Sztuczna inteligencja jest rozwiązaniem twórczym z zasady, ponieważ ma być dobrem niematerialnym, którego wcześniej nie było. Natomiast z reguły rozwiązuje znane i uświadomione przez człowieka problemy, chociaż niekiedy w nowy sposób. Ponieważ sztuczna inteligencja ma być rozwiązaniem konkretnych problemów, musi być też zupełnym dobrem niematerialnym. Innymi słowy – powinna być ukończona w stopniu, który pozwoli osiągnąć cele, jakie są przed nią stawiane. Nie może ona być tylko pomysłem przyszłego rozwiązania. Niektóre dobra niematerialne mogą pozostawać nieukończone, a i tak przedstawiają dla człowieka pewną wartość, mogą być cenne. Jeśli chodzi o sztuczną inteligencję, to jej wartość osiąga się w momencie nadania jej możliwości operatywnych. W chwili, gdy może ona tłumaczyć teksty na języki obce, dokonywać obliczeń, podejmować decyzje inwestycyjne – a więc kiedy cel tworzenia dobra niematerialnego jest osiągany. Może ono być następnie udoskonalane, jednak satysfakcję autor osiąga wtedy, gdy dobro ma kształt na tyle ukończony, że może z powodzeniem naśladować intelekt człowieka.

To z kolei, czy wspomniane produkty sztucznej inteligencji można uznać za twórcze dobra niematerialne, nie jest wcale oczywiste. Wszystko zależy od przyjęcia określonego sposobu rozumienia twórczości jako cechy dobra niematerialnego. Można bowiem wiązać ją z efektem pracy człowieka. Jeśli się taki sposób rozumienia przyjmie, to na wytwory sztucznej inteligencji człowiek nie ma bezpośredniego wpływu. Obejmuje swym zamiarem to, że takie produkty powinny powstać, ale nie on nadaje im kształt. Czasem może być też zaskoczony owocem działania sztucznej inteligencji. Kwestie te zostały omówione szerzej w kolejnym paragrafie niniejszej pracy.

P. Polański, Zwalczanie bezprawnych treści oraz zapewnienie dostępności cyfrowej za pomocą algorytmów sztucznej inteligencji, w: L. Lai, M. Świerczyński (red.), Prawo sztucznej inteligencji, Warszawa 2020, s. 307.

Jedna z definicji sztucznej inteligencji brzmi: „Przez AI [sztuczną inteligencję – przyp. A.N.] rozumie się zatem techniczne rozwiązanie (domyślnie program komputerowy) wykonujące czynności będące zazwyczaj domeną ludzi, szczególnie wymagających użycia ludzkiego intelektu. AI to maszyna, która zachowuje się tak jak człowiek, maszyna, która myśli”. (T. Zalewski, Definicja sztucznej inteligencji, w: L. Lai, M. Świerczyński (red.), Prawo sztucznej inteligencji, s. 5). Prognozuje się, że w niektórych dziedzinach rozwiązania objęte pojęciem sztucznej inteligencji staną się bardziej zaawansowane. Dotyczy to robotyki, w której prowadzone są prace nad stworzeniem surogatu ludzkiej inteligencji. Jak zauważa M. Jankowska (Autor i prawo do autorstwa, Warszawa 2011, s. 344): „Szacuje się, że roboty wyposażone w mózgi krzemowe będą posiadać własną inteligencję (przerastającą naszą), ale nade wszystko zyskają świadomość, a nawet emocjonalność”. Od razu mimo to autorka dodaje: „Wydaje się, że jest to kwestia bardzo odległej perspektywy, niemniej jednak może ona stać się faktem”. Zasadniczy problem z oceną, w jakiej dokładnie fazie zaawansowania są prace nad sztuczną inteligencją w takich dziedzinach jak robotyka, tkwi w tym, że dane o ich statusie są często poufne. W obawie przed konkurencją nie podaje się do publicznej wiadomości żadnych informacji szczegółowych. Zob. również: A. Chłopecki, Sztuczna inteligencja – szkice prawnicze i futurologiczne, Warszawa 2018, s. 5 i n.; A. Michalak, Odpowiedzialność cywilnoprawna w obrocie oprogramowaniem komputerowym w erze sztucznej inteligencji, Warszawa 2021, s. 23 i n.

W ostatnim czasie została przyjęta Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 20 stycznia 2021 r. w sprawie sztucznej inteligencji: kwestie wykładni i stosowania prawa międzynarodowego w zakresie, w jakim dotyczy ono UE, w dziedzinie zastosowań cywilnych i wojskowych oraz kwestie kompetencji państwa poza wymiarem sprawiedliwości w sprawach karnych (2020/2013[INI]), cytowana dalej jako „rezolucja”. Tekst rezolucji: <https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2021-0009_PL.html> [dostęp: 12 sierpnia 2021]. W owym dokumencie znalazła się m.in. definicja sztucznej inteligencji. Ma ona w polu widzenia szerokie zastosowanie sztucznej inteligencji w dziedzinie cywilnej lub wojskowej. Jak zauważono w rezolucji: „(…) konieczne jest przyjęcie wspólnych europejskich ram prawnych obejmujących zharmonizowane definicje i wspólne zasady etyczne, w tym wykorzystanie AI [czyli sztucznej inteligencji – przyp. A.N.] do celów wojskowych; wzywa (się) zatem Komisję do przyjęcia następujących definicji:

– »system AI« oznacza system, który opiera się na oprogramowaniu albo jest wbudowany w urządzenia, wykazuje się zachowaniem symulującym inteligencję m.in. w oparciu o gromadzenie i przetwarzanie danych, analizowanie otoczenia i wyciąganie wniosków go dotyczących oraz podejmuje działania w pewnym stopniu autonomicznie, aby osiągnąć konkretne cele;

– »autonomiczny« oznacza system AI, który działa na podstawie interpretacji określonych danych wejściowych i wykorzystuje zestaw wcześniej zdefiniowanych instrukcji, lecz nie jest do tych instrukcji ograniczony, mimo że zachowanie systemu jest ograniczone celem, który mu postawiono, ukierunkowane na jego osiągnięcie i uwarunkowane innymi odnośnymi wyborami twórcy systemu”.

Powyższa definicja bazuje na kilku założeniach. Przede wszystkim sztuczna inteligencja jest rodzajem oprogramowania, które może funkcjonować w komputerze lub być częścią innego urządzenia (np. robota). Takie rozumienie pojęcia, o którym mowa, odpowiada rozwojowi sztucznej inteligencji, jaki można zaobserwować w praktyce. Cechą charakterystyczną analizowanych rozwiązań jest zdolność do naśladowania (symulowania) inteligencji człowieka. Rezolucja kładzie nacisk na stworzenie mechanizmów, które gwarantowałyby utrzymanie rozwoju sztucznej inteligencji pod kontrolą jej twórców i innych uprawnionych osób. Ważne znaczenie dla rozważań poruszanych w niniejszym opracowaniu ma też Rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 20 października 2020 r. w sprawie praw własności intelektualnej w dziedzinie rozwoju technologii sztucznej inteligencji (2020/2015[INI]), <https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2020-0277_PL.html> [dostęp: 12 sierpnia 2021]. Ta ostatnia rezolucja jest w istocie zbiorem postulatów adresowanych do twórców przyszłych rozwiązań prawnych, które mogą się pojawić w Unii Europejskiej. Nie przesądzono w niej kierunku, w jakim ma ostatecznie podążać prawo własności intelektualnej w zakresie ochrony sztucznej inteligencji. Twórcy rezolucji z 2020 r. zwrócili uwagę na kilka istotnych okoliczności. Przede wszystkim podkreślili potrzebę odróżniania samej sztucznej inteligencji od tego, co powstaje w rezultacie jej działania. Temu zagadnieniu poświęcono odrębne wywody w dalszej części niniejszej pracy. Ustawodawca unijny chce zachowania dotychczasowych zasad ochrony prawa autorskiego i prawa patentowego w niektórych przypadkach. Jeden z nich dotyczy sytuacji, gdy sztuczna inteligencja wspiera tylko proces tworzenia. Innymi słowy – pełni ona wówczas rolę narzędzia, za pomocą którego autor uzyskuje określony wytwór intelektu. To podejście jest racjonalne. Prawodawca unijny wyraził pogląd, że nie powinno się dążyć do nadania sztucznej inteligencji podmiotowości prawnej. To stanowisko zasługuje na poparcie. Nie chodzi tylko o potencjalne problemy, jakie przyznanie podmiotowości w omawianym zakresie wywoływałoby w sferze cywilnoprawnej. Upodmiotowienie sztucznej inteligencji mogłoby zniechęcać ludzi do samodzielnej twórczości; niejako spowodować „wyręczanie” się przez twórców zautomatyzowanymi systemami, co z punktu widzenia społecznego byłoby czymś niepożądanym. Co charakterystyczne, jako możliwe sposoby ochrony sztucznej inteligencji wskazuje się nie tylko rozwiązania przewidziane w prawie autorskim, ale również w prawie patentowym. Ustawodawca unijny dostrzega jednak przeszkody, jakie mogą istnieć w prawie patentowym, gdy chodzi o próby uzyskiwania ochrony sztucznej inteligencji i jej wytworów. W ogólności trzeba stwierdzić, że w obu rezolucjach można dostrzec nie tylko podkreślanie zalet technologii, o której mowa. Autorzy rezolucji widzą też określone zagrożenia w bardzo różnych obszarach – nie tylko tych związanych z prawem własności intelektualnej. Niebezpieczeństwa powstają ponadto wtedy, gdy chodzi o takie płaszczyzny jak ochrona danych osobowych itd. Dlatego w rezolucji z 2020 r. akcentuje się m.in. potrzebę stworzenia regulacji dotyczącej dozwolonego użytku sztucznej inteligencji i jej rezultatów. Ten użytek ma obejmować m.in. kwestie związane z edukacją, badaniami naukowymi itp. Podobne podejście można dostrzec też w innych tego typu dokumentach unijnych, na których szczegółowe omawianie nie pozwalają ramy niniejszej pracy. Niewątpliwie problem sztucznej inteligencji jest wielopłaszczyznowy i złożony. Dlatego regulacja harmonizująca te zagadnienia w skali Unii Europejskiej jest naturalnie potrzebna. Niemniej jednak obie zasygnalizowane wyżej rezolucje są w istocie zbiorem postulatów adresowanych do twórców przyszłych rozwiązań. O ich kierunku w tym momencie trudno byłoby przesądzać. Stosowna analiza, w szerszych ramach, może być podjęta dopiero po tym, jak pojawi się akt prawny o randze dyrektywy lub choćby rozporządzenia. Z tego powodu ograniczono się powyżej jedynie do zasygnalizowania pewnych wątków zaznaczonych w rezolucjach.

§3. Sztuczna inteligencja a prawo autorskie

Odformalizowana ochrona prawa autorskiego zachęca twórców sztucznej inteligencji do poszukiwania dogodnych rozwiązań przede wszystkim w tej płaszczyźnie. Najłatwiej w praktyce tę ochronę uzyskać. Nie wymaga ona przy tym żadnych formalności (rejestracji we właściwym urzędzie) ani kosztów6. Nie dziwi wobec tego, że najwcześniej w całej sferze własności intelektualnej dyskusje o sztucznej inteligencji zaczęły się w prawie autorskim.

Wiele rozwiązań obejmowanych zbiorczym terminem „sztuczna inteligencja” to po prostu programy komputerowe. Ponadto mówi się niekiedy o inteligentnych interfejsach w kontekście problematyki sztucznej inteligencji. Obie te kategorie dóbr niematerialnych (programy komputerowe i interfejsy) są chronione prawem autorskim7. Warunkiem ochrony jest, po pierwsze, ustalenie dobra niematerialnego. Pod tym pojęciem rozumie się nadanie dobru postaci na tyle komunikatywnej, że jego percepcja jest możliwa przez osoby trzecie. W przypadku osiągnięć z dziedziny informatyki, a do takich, generalnie rzecz biorąc, zalicza się sztuczna inteligencja, początek ochrony wyznacza utrwalenie. Chodzi o stworzenie fizycznie trwałego zapisu dobra niematerialnego w jakimś przedmiocie. Może on mieć różny charakter; w rachubę wchodzą zarówno nośniki cyfrowe, jak i tradycyjna dokumentacja techniczna.

Oczywiście podstawowym warunkiem ochrony jest indywidualny i twórczy charakter. W przypadku programów komputerowych odnosi się go do oceny właściwości kodu programu komputerowego (źródłowego). Ze względu na niewielką objętość tej publikacji nie możemy sobie pozwolić na szersze analizowanie pojęcia utworu. Niniejsza praca nie jest ogólnym studium z zakresu prawa autorskiego. Musimy się więc ograniczyć do stwierdzenia, że utwór musi być rezultatem pracy twórczej, a nie wynikiem takich działań jak odnalezienie zagubionej dokumentacji dotyczącej sztucznej inteligencji. Indywidualny charakter sprowadza się do nadania utworowi cechy, którą potocznie przyjęło się nazywać oryginalnością. Prawo autorskie nie wymaga szczególnie wysokiego poziomu twórczości. Chroni utwory niezależnie od wartości i przeznaczenia (art. 1 ust. 21 ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim).

Ponieważ możliwość ochrony samej sztucznej inteligencji w prawie autorskim nie budzi wątpliwości, kwestia ta nie będzie szerzej omawiana. Twórcy muszą mieć świadomość wszakże, jakie są zasady tej ochrony. Jak się często podkreśla w różnych wypowiedziach, prawo autorskie chroni tylko formę, a nie treść dobra niematerialnego. Poza jej zakresem pozostają różne pomysły i koncepcje, które legły u podstaw stworzenia sztucznej inteligencji. A zatem prawo autorskie nie monopolizuje tego, że sztuczna inteligencja posłuży do zautomatyzowanego tłumaczenia tekstów. Chronić będzie jedynie konkretną realizację tej idei, w praktyce – określoną postać kodu programu komputerowego. Najcenniejszy z ekonomicznego punktu widzenia element programu, czyli algorytm, z ochrony autorskiej nie korzysta.

Jeśli wobec tego ktoś potrafiłby te same cele, zamierzenia i idee wyrazić za pomocą innej formy, ale dającej taki sam lub podobny efekt – pozostaje to poza zakresem prawa autorskiego. Z tego też powodu ten model ochrony nie jest do końca adekwatny do twórczości technicznej. Mimo to przed pewnymi niedozwolonymi działaniami podmiot prawa autorskiego z pewnością może się ochronić. Dotyczy to zwłaszcza mechanicznego, wiernego powielenia rozwiązań składających się na sztuczną inteligencję.

Odrębnym problemem jest kwestia ochrony w prawie autorskim tego, co już określono (zob. § 2) produktami sztucznej inteligencji8. Chodzi o dobra niematerialne, które stanowią odpowiedniki ludzkiej pracy kreacyjnej, ale przygotowane przez maszynę. Przypominają one utwory plastyczne, muzyczne, literackie itd. Coraz trudniej odróżnić te dobra niematerialne, które powstają w wyniku działania sztucznej inteligencji, od rezultatu działania człowieka.

Kwestia zasadnicza dotyczy tego, czy sztuczną inteligencję możemy w ogóle uznać za twórcę (autora). Pozostaje to w związku z zagadnieniem, na ile samo pojęcie twórczości, czyli przesłanka uznania czegoś za utwór, jest związana z działaniem człowieka.

Niekiedy, chcąc uzasadnić możliwość uznania sztucznej inteligencji za autora, zwraca się uwagę, że pojęcie twórcy nie zostało w u.p.a.p.p. zdefiniowane. Jest tak, mimo że prawodawca posługuje się tym określeniem w ustawie wielokrotnie.

Powyższe spostrzeżenie jest słuszne, aczkolwiek brak zdefiniowania pojęcia autora w ustawie ma swoje proste wyjaśnienie. Podstawowe konstrukcje prawa autorskiego powstawały w czasie, gdy problem sztucznej inteligencji w ogóle nie istniał. Jako oczywiste przyjmowano założenie, przy milczącej zgodzie wszystkich zainteresowanych, że tylko osoba fizyczna może być twórcą. Człowiek nabywa status twórcy niezależnie od wieku, stanu umysłowego, posiadanej zdolności do czynności prawnych (stopnia tej ostatniej zdolności).

Abstrahując od tego, co wyżej powiedziano, prawo cywilne, w tym prawo autorskie, oparte jest na modelu trójpodziału podmiotów stosunków prawnych. Nawet w obliczu braku definicji twórcy może on być jednym z tych trzech podmiotów, czyli albo osobą fizyczną, albo osobą prawną, albo jednostką, o której mowa w art. 331 kodeksu cywilnego9. Drogą eliminacji możemy wobec tego ustalić, że twórcą może być jedynie osoba fizyczna10. To jej (i tylko jej) mogą przysługiwać prawa osobiste, będące pochodną aktu tworzenia11. Poszerzenie katalogu podmiotów posiadających zdolność prawną może nastąpić wyłącznie w wyniku interwencji ustawodawcy. W chwili obecnej uznanie sztucznej inteligencji za taki podmiot jest wykluczone12. To oznacza, że nie może ona być traktowana jako twórca w prawie autorskim. Brak podmiotowości prawnej wyklucza możliwość przypisania sztucznej inteligencji zarówno praw osobistych, jak i majątkowych. Nie będąc podmiotem, sztuczna inteligencja nie żadnego majątku w cywilistycznym rozumieniu13. To zamyka dyskusję na temat możliwości uznania jej za twórcę i, ewentualnie, zagadnienie zdolności prawnej sztucznej inteligencji.

Osobnym problem jest to, czy ktoś z uczestników stosunków cywilnoprawnych może w sposób zgodny z prawem zawłaszczyć produkty sztucznej inteligencji. Innymi słowy, czy twórca, ewentualnie inny podmiot (np. pracodawca autora, producent oprogramowania komputerowego) nabywa prawa autorskie do wytworów sztucznej inteligencji.

Można rozważyć, czy dla uzasadnienia nabycia praw do produktów generowanych przez sztuczną inteligencję nie sięgnąć do koncepcji pożytków w prawie cywilnym. W tym ujęciu autor nie obejmuje wprawdzie swoim wysiłkiem intelektualnym tego, co jest efektem działania sztucznej inteligencji. Niemniej jednak to on kreuje sztuczną inteligencję jako taką (np. tworzy program komputerowy). Dlatego produkty sztucznej inteligencji można próbować traktować jako pożytki prawa autorskiego. Chodziłoby w tym zakresie o pożytki w rozumieniu art. 54 k.c., czyli po prostu dochody, jakie prawo przynosi zgodnie ze swym społeczno-gospodarczym przeznaczeniem14. Zgodnie z tą koncepcją pożytki te (produkty sztucznej inteligencji) powinny przypadać temu, kto ma prawa autorskie majątkowe do sztucznej inteligencji. Można bronić poglądu, że na tej samej zasadzie prawa osobiste do produktów sztucznej inteligencji przypadają autorowi. Stanowią one pożytki praw osobistych służących twórcy.

W odniesieniu do powyższej koncepcji można zgłosić następujące uwagi.

Po pierwsze, konstrukcja pożytków nie jest ograniczona oczywiście do praw, których przedmiotem są rzeczy15. Dlatego mogą je przynosić inne prawa podmiotowe, w tym autorskie. Niemniej jednak, jeśli produkty sztucznej inteligencji miałyby być „pożytkami”, to praw majątkowych, a nie osobistych. Jeśli bowiem mamy w polu widzenia „dochody” (art. 54 k.c.), to przynosi je prawo majątkowe, a nie osobiste. Stąd też jeśli uznalibyśmy przedstawianą koncepcję za możliwą do zastosowania, to dochody powinny przypaść podmiotowi praw majątkowych. W praktyce niekoniecznie jest tym podmiotem twórca czy współtwórcy sztucznej inteligencji. Najczęściej powstanie tego rodzaju dobra niematerialnego wymaga znacznych nakładów. Osoba, która finansuje prace badawcze, zapewnia sobie często nabycie praw autorskich. Jej wobec tego przypadać będą wszelkie pożytki, jakie wspomniane prawo przynosi. Twórca zaś uzyskiwałby je tylko w wypadku, gdyby zachował autorskie prawa majątkowe.

Po drugie, „pożytek”, który jest w tym miejscu rozważany, musiałby być odrębnym prawem autorskim majątkowym do przedmiotu wygenerowanego przez sztuczną inteligencję16. Konsekwentnie, żeby takie prawo mogło powstać i stanowić czyjś pożytek, musielibyśmy wcześniej zaakceptować inny wniosek. Mianowicie taki, że wytwory sztucznej inteligencji stanowią w ogóle obiekt praw autorskich majątkowych. Ten wniosek jest tymczasem niemożliwy do zaakceptowania. Przemawiają za tym względy, które zostaną przedstawione niżej.

Po trzecie wreszcie, żeby wytwór sztucznej inteligencji mógł być punktem odniesienia dla praw autorskich, musiałby być m.in. rezultatem twórczym. Ta cecha utworu (twórczość) powinna być de lege lata utożsamiana z działalnością człowieka. Inaczej mówiąc, mamy do czynienia z utworem, jeśli to człowiek go stworzy, a zatem ukształtuje jego cechy. Jak zauważa M. Poźniak-Niedzielska, takie uzasadnienie rozumienia twórczości nawiązuje do teorii specyfikacji. Jest to koncepcja znana w prawie rzeczowym. W myśl tej teorii wytworzenie nowej rzeczy jest przyczyną sprawczą powstania prawa własności. Jest tak dlatego, że praca jest tytułem do nabycia prawa własności17. Podobnie w prawie autorskim człowiek nabywa określone prawa do dobra niematerialnego, bo swoją pracą kształtuje cechy utworu. Rozwinięciem tych założeń są koncepcje traktujące prawa autorskie jako rodzaj nagrody czy zachęty dla twórcy. Mówiąc wobec tego o twórczości jako o przesłance uznania czegoś za utwór, trzeba ją odnosić do działania człowieka. Nabywa on prawa do tych wytworów, których cechy obejmuje swoim zamiarem i oddziaływaniem twórczym18. Muszą one być dla niego subiektywnie nowe, czyli nie mogą być świadomie przejęte w całości z istniejącego zasobu wiedzy i kultury.

De lege lata jako utwór można potraktować wyłącznie rezultat pracy człowieka. Efektem działania człowieka, którego cechy obejmuje on swoim intelektem, jest sama sztuczna inteligencja. W odniesieniu do niej kwalifikacja utworu jest otwarta. Jeśli program komputerowy czy inny wytwór będący sztuczną inteligencją posiada indywidualny charakter – może być na zasadach ogólnych chroniony w prawie autorskim. Same produkty sztucznej inteligencji są już generowane poza bezpośrednim udziałem człowieka. Stanowią one rezultat wykonywania operacji przez maszynę i to ona nadaje im określone cechy. Ponieważ nie ma w tym przypadku twórczości w rozumieniu prawa autorskiego, nie można wytworów sztucznej inteligencji uznać za przedmiot ochrony tego prawa. To zaś powoduje, że bez zmiany obowiązującego stanu prawnego nie powstaną w odniesieniu do nich żadne regulacje. Ostatnia uwaga odnosi się tak do praw o charakterze osobistym, jak i majątkowym.

W stosunku do praw osobistych ochrona produktów sztucznej inteligencji jest wyłączona z innego jeszcze powodu. Źródłem tej ochrony jest więź twórcy z utworem. O tym stanowi art. 16 u.p.a.p.p. Poszczególne prawa osobiste są emanacją więzi, o której mowa. Więź z utworem stanowi uzasadnienie i podstawę ochrony autorskich praw osobistych.

Więź łączy autora ze sztuczną inteligencją, a nie z wytworami, które są przez nią generowane. Produkty sztucznej inteligencji pozostają poza zakresem więzi autora z dziełem. Także to uzasadnia brak ochrony autorskiej osobistej. Przyjmuje się, że to, co pozostaje poza zakresem owej więzi, w prawie autorskim nie korzysta z ochrony19. Odnosi się to do ochrony samego procesu, który poprzedza powstanie dzieła. Tak samo traktuje się inne wytwory intelektu twórcy, których suma składa się na jego dorobek naukowy lub artystyczny20. Znajdują się one poza granicami konkretnej więzi twórcy z utworem.

W obowiązującym stanie prawnym produkty sztucznej inteligencji nie są chronione prawem autorskim. Ich cechy nie są zasługą bezpośredniego, a tylko pośredniego oddziaływania człowieka. Bez zmiany obowiązujących przepisów nie można uznać, że owe produkty obejmuje ochrona praw autorskich (tak osobistych, jak i majątkowych). To, co powiedziano, odnosi się do wytworów generowanych przez sztuczną inteligencję. Ta ostatnia może na ogół korzystać w prawie autorskim z ochrony jako utwór.

Nie wydaje się też, ażeby rozszerzenie praw autorskich na produkty sztucznej inteligencji mogło nastąpić poprzez odniesienie się do pól eksploatacji. Jak wiadomo, w niektórych systemach prawnych elementem służącym wyznaczeniu zakresu praw autorskich są właśnie owe pola eksploatacji. W Polsce odwołuje się do nich m.in. przepis art. 17 oraz 50 u.p.a.p.p.. Pola eksploatacji to inaczej technologiczne sposoby korzystania z utworu. W miarę rozwoju cywilizacji pojawiają się nowe pola eksploatacji. Obejmuje je wyłączność wynikająca z autorskich praw majątkowych. Można byłoby teoretycznie bronić poglądu, że produkty generowane przez maszynę stanowią nowe pola eksploatacji utworu, jakim jest sama sztuczna inteligencja. Takie stanowisko nie jest jednak przekonujące. Wytwory generowane przez sztuczną inteligencję nie są nowymi polami eksploatacji, tylko odrębnymi przedmiotami niematerialnymi. Te ostatnie są eksploatowane w praktyce na polach, które są już znane. Żeby jednak móc do nich odnosić konstrukcję pól eksploatacji, najpierw musiałyby zostać uznane za utwór. To z kolei, ze względu na fakt, że nie są stworzone przez człowieka, jest niemożliwe.

Status prawny sztucznej inteligencji w prawie autorskim to nie tylko problem uznania jej za utwór oraz kwestia oceny tzw. produktów sztucznej inteligencji. Zwraca się uwagę na zagadnienie odpowiedzialności za naruszenie cudzych praw autorskich21. Funkcjonowanie sztucznej inteligencji często polega na przejmowaniu elementów cudzych dzieł i łączeniu ich w nowy sposób. To zaś otwiera problem niedozwolonego zapożyczenia i tego, czy i kto ponosi za nie odpowiedzialność na płaszczyźnie prawa autorskiego. Podkreśla się, że w rachubę mogą wchodzić bardzo różne ewentualności, np. odpowiedzialność twórcy sztucznej inteligencji, dysponenta oprogramowania, właściciela serwera itd.22.

Jeśli kod programu komputerowego zawiera niedozwolone zapożyczenia, to odpowiedzialność z tego tytułu ponosi twórca. W rachubę wchodzi nie tylko cywilnoprawna, ale również karnoprawna odpowiedzialność za tak zwany plagiat.

Bardziej skomplikowana sprawa dotyczy odpowiedzialności za naruszenia cudzych praw osobistych i majątkowych przez produkty sztucznej inteligencji23. W rachubę wchodzą bardzo różne sytuacje i stany faktyczne.

W niektórych dziedzinach funkcjonowania sztucznej inteligencji rezultat jej działania nie opiera się w ogóle na wykorzystaniu twórczych dzieł intelektu człowieka. Tak jest w przypadku sztucznej inteligencji, która rozpoznaje wizerunek, mowę, itp. Oczywiście jej działanie może wtedy doprowadzić do różnych naruszeń prawa obowiązującego w dziedzinie danych osobowych, prywatności itp. Nie jest to wszakże kwestia istotna z punktu widzenia prawa autorskiego, stąd można ją pozostawić poza zakresem rozważań.

Istnieje jednak dynamicznie rozwijający się segment sztucznej kreatywności. To grupa rozwiązań technologicznych imitujących ludzką twórczość. Chodzi o programy komputerowe generujące muzykę, formy plastyczne, literackie i inne. Odpowiedź na pytanie o kwestię ewentualnego naruszenia prawa autorskiego jest uzależniona od tego, w jaki sposób ów program działa. Jak się zauważa, możliwa jest sytuacja, w której każdorazowe użycie sztucznej inteligencji prowadzi do wygenerowania obiektu naruszającego cudze prawa autorskie24. Do wyobrażenia jest przypadek, w którym ryzyko takiego naruszenia jest bardzo duże, zważywszy na sposób funkcjonowania sztucznej inteligencji. Przykładem może być wytwarzanie przez program komputerowy obrazów graficznych opartych na połączeniu i „pomieszaniu” elementów zaczerpniętych z Internetu. W konwencję działania programu jest niekiedy wpisane pobieranie składników z dowolnego miejsca sieci Internet. Wówczas ryzyko przekształcenia i połączenia cudzych dzieł w sposób sprzeczny z prawem autorskim jest bardzo duże. W razie udostępnienia obrazu graficznego zawierającego niedozwolone zapożyczenia odpowiedzialność ponosi w pierwszej kolejności rozpowszechniający wytwór sztucznej inteligencji. Może to być licencjobiorca autora programu komputerowego, który ów obraz wygenerował. W stosunku do niego można kierować roszczenia negatoryjne25, nawet jeśli w danym stanie faktycznym nie można mu przypisać winy26. Odpowiedzialność odszkodowawczą ponosi w rozważanej sytuacji nie tylko bezpośredni, ale również pośredni sprawca. Chodzi o autora programu komputerowego, czyli twórcę sztucznej inteligencji. Ten ostatni opracował bowiem rozwiązanie, którego użycie wyrządziło podmiotowi praw autorskich szkodę. Koncepcja działania sztucznej inteligencji prowadzić może – w podanym przykładzie – w naturalny sposób do naruszeń. Stąd odpowiedzialność twórcy algorytmu sztucznej twórczości jest możliwa i dopuszczalna27. Obok twórcy oraz licencjobiorcy odpowiedzialność za naruszenia praw autorskich osób trzecich mogą ponosić jeszcze inne podmioty. Może wśród nich być producent, jeśli to on licencjonuje korzystanie ze sztucznej inteligencji użytkownikom. Odpowiedzialność za szkodę osób, które wyżej wymieniono, jest solidarna (art. 441 § 1 k.c.).

Odmiennie należy ocenić sytuację, w której użycie sztucznej inteligencji nie musi prowadzić do wygenerowania dobra naruszającego cudze prawa autorskie. Można zmodyfikować, w celu zilustrowania zagadnienia, podany wyżej przykład. To użytkownik może dostarczać sztucznej inteligencji tworzywa do generowania obrazów czy form pisanych. Wówczas założenia programistyczne nie przesądzają o każdorazowym naruszeniu cudzych praw autorskich. Użytkownik sztucznej inteligencji otrzymuje tylko pewne narzędzie. Od jego woli i wiedzy zależy, czy produkty sztucznej inteligencji naruszą cudze prawa autorskie. Może uczynić użytek ze sztucznej inteligencji zarówno w sposób zgodny z prawem, jak i bezprawny. W tym przypadku odpowiedzialność autora programu komputerowego należałoby raczej wykluczyć. Nie ma przy tym znaczenia, czy informował użytkownika o konieczności wykorzystywania materiałów zgodnie z cudzymi prawami autorskimi. Błąd użytkownika co do swobody użycia cudzych, chronionych materiałów nie może obciążać programisty.

Na analogicznej zasadzie autor programu wykonującego automatyczne tłumaczenia nie ponosi odpowiedzialności za naruszenie praw do utworu pierwotnego (przekładanego). Do wejścia w cudze prawo wyłączne może dojść, jeśli po wykorzystaniu programu do przełożenia chronionego utworu użytkownik podaje w Internecie tłumaczenie do wiadomości publicznej. Okoliczność, że cechy tłumaczenia są zasługą działania sztucznej inteligencji, nie uzasadnia zaliczenia jej twórcy w poczet sprawców naruszenia. Gdyby jednak założenie działania programu było takie, że po zakończeniu tłumaczenia program automatycznie miałby udostępniać przekład w Internecie – konkluzja mogłaby być inna. Dotyczyłoby to w szczególności programów do tłumaczeń dostępnych on-line. Do naruszenia dochodziłoby przez przyjęty sposób działania programu. Z roszczeniem o zaniechanie można byłoby, jak się wydaje, wystąpić również w stosunku do właściciela serwera, na którym program jest zainstalowany.

Jest to charakterystyczne dla systemów prawa autorskiego w ogóle. Odformalizowany model przyznawania twórcom ochrony, zgodnie z obowiązującym prawem międzynarodowym, reguluje również polskie prawo autorskie. Zob. art. 1 ust. 4 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. Poz. 1231 ze zm.). Dalej jako „u.p.a.p.p.”.

Zamiast wielu: J. Szczotka, w: J. Szczotka, M. Poźniak-Niedzielska, Prawo autorskie. Zarys problematyki, Warszawa 2020, s. 211 i n.

Używa się także określenia „dzieła generowane komputerowo”. Zob. tak: P.P. Juściński, Prawo autorskie w obliczu rozwoju sztucznej inteligencji, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Prawa Własności Intelektualnej” (ZNUJ PPWI) 2019, z. 1, s. 8.

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. Poz. 1145 ze zm.). Cytowany w dalszej części uwag jako „k.c.”.

Zauważa się również, że: „Artykuł 8 prawa autorskiego wyraźnie stwierdza, że twórcą jest osoba, czyli człowiek”. (A. Konieczna, Problematyka sztucznej inteligencji w świetle prawa autorskiego, ZNUJ PPWI 2019, z. 4, s. 110).

Pojawiały się różne propozycje i koncepcje, aby podmiotem praw osobistych uczynić osoby prawne. Wyłaniały się one nie tylko zresztą w prawie autorskim, ale też patentowym. Przykładem może być koncepcja „wynalazków zakładowych”, których autorstwo zawłaszczało przedsiębiorstwo. Te teorie mają już obecnie wyłącznie historyczne znaczenie. Zob. również: A.M. Garbian, M. Poźniak-Niedzielska, Osoba prawna jako podmiot praw autorskich, „Annales UMCS” 1979, vol. 26, s. 145 i n.

Nt. perspektywy przyznania sztucznej inteligencji zdolności prawnej zob. P. Księżak, Zdolność prawna sztucznej inteligencji, w: W. Robaczyński (red.), Czynić postęp w prawie. Księga jubileuszowa dedykowana profesor Birucie Lewaszkiewicz-Petrykowskiej, Warszawa 2017, s. 63. Prognozuje się, że zdolność prawna może być sztucznej inteligencji w pewnej perspektywie czasowej przyznana. Zob. również: K. Kurosz, Zawieranie umów przez sztuczną inteligencję (systemy autonomiczne) a wady oświadczeń woli – wprowadzenie do problemu, w: W. Robaczyński (red.), Czynić postęp w prawie…, s. 73 i n.; K. Osajda, E. Łętowska, w: K. Osajda (red.), System prawa prywatnego. Prawo zobowiązań – część ogólna, t. 5, Warszawa 2020, s. 40–41.

Zob. zamiast wielu: A. Dyoniak, Pojęcie majątku w prawie cywilnym, „Państwo i Prawo” 1985, z. 11–12, zwłaszcza uwagi na s. 119.

Przykładem takiego pożytku prawa jest czynsz, jaki najemca płaci wynajmującemu. Jest to pożytek prawa, którym jest własność rzeczy.

Szerzej: Ł. Żelechowski, w: K. Osajda (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Część ogólna. Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny. Prawo o notariacie (art. 79–95 i 96–99), t. 1, Warszawa 2017, s. 445 i n.

Sytuacja, w której pożytek jest chroniony prawem tego samego typu co źródło, które uzasadnia jego pobranie – nie jest niczym niezwykłym. Na takiej samej zasadzie właścicielowi rzeczy przypadają odłączone od niej części składowe. Stają się one przedmiotem odrębnej własności, która może przejść na inne osoby. Zob. w związku z tym przepis art. 53 Kodeksu cywilnego.

M. Poźniak-Niedzielska, Wzory zdobnicze i ich ochrona, Warszawa 1978, s. 72.

Zob. również: M. Poźniak-Niedzielska, Kodeks cywilny a prawo na dobrach niematerialnych, „Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego” 1983, z. 19–20, s. 238.

Szerzej nt. więzi twórcy z utworem zob. zamiast wielu A. Wojciechowska, Autorskie prawa osobiste twórców dzieła audiowizualnego, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Wynalazczości i Ochrony Własności Intelektualnej”, Kraków 1999, z. 72, , s. 20–44 i podane tam piśmiennictwo.

Zob. szerzej: A. Niewęgłowski, Wyniki prac badawczych w obrocie cywilnoprawnym, Warszawa 2010, s. 48 i n. oraz podana tam literatura przedmiotu.

Zob. A. Konieczna, Problematyka sztucznej inteligencji, s. 106. W dalszej części uwag autorka dodaje: „Na tle tych rozważań należy się zastanowić nad kwestią naruszenia praw autorskich. Maszyny używają algorytmów, które mają naśladować dany styl malarski lub nawet autora. Na gruncie polskiego prawa autorskiego uprawniony, którego autorskie prawa majątkowe zostały naruszone, może żądać od osoby, która naruszyła te prawa, m.in. zaniechania naruszania, usunięcia skutków naruszenia, naprawienia wyrządzonej szkody, a także wydania korzyści” (Ibidem, s. 109). Jeśli chodzi o naśladowanie stylu czy maniery twórczej, to tego typu działanie nie jest sprzeczne z prawem autorskim. Styl nie korzysta z ochrony; to na podstawie podobieństw w sposobie pisania czy malowania wyróżnia się szkoły czy gatunki w literaturze, malarstwie itd. Niezależnie od tego sam problem może się pojawić, jeśli sztuczna inteligencja dokonuje zapożyczeń z cudzych prac.

Ibidem, s. 106.

Zob. także: A. Michalak, Odpowiedzialność, zwłaszcza s. 375 i n.

K. Szczudlik, Odpowiedzialność za naruszenie praw autorskich przez sztuczną inteligencję, <https://newtech.law/pl/odpowiedzialnosc-naruszenie-praw-autorskich-sztuczna-inteligencje/> [dostęp: 26 października 2020].

Roszczenie o zaniechanie naruszeń i usunięcie jego skutków.

Te roszczenia (tzn. negatoryjne) nie zależą od tego, czy sprawca ponosi winę za naruszenie. Ona może mieć znaczenie dla dochodzenia odszkodowania na zasadach ogólnych, czyli wynikających z regulacji k.c. dotyczących odpowiedzialności deliktowej. Jeśli użytkownik winy nie ponosi, to niekiedy uwolni się od odpowiedzialności. Trzeba jednak zwrócić uwagę, że prawo autorskie daje możliwość żądania odszkodowania w podwójnej wysokości należnej opłaty licencyjnej. To ostatnie roszczenie jest niezależne od winy. Zob. art. 79 u.p.a.p.p.

Oczywiście w przedstawianej sytuacji użytkownik sztucznej inteligencji ma na ogół roszczenia w stosunku do twórcy programu, które mogą wynikać z różnych podstaw prawnych. Wśród nich na plan pierwszy wysuwa się odpowiedzialność kontraktowa (art. 471 i n. k.c.). Twórca nie mógłby w umowie zwolnić się od odpowiedzialności za szkody, jakie może wyrządzić sztuczna inteligencja skonstruowana według założeń takich, jak w podanym przykładzie. Musiał liczyć się z tym, konstruując program, że jego działanie może łatwo doprowadzić do naruszenia cudzych praw autorskich. Próba uwolnienia się od odpowiedzialności może być porównywana z przypadkiem uniknięcia odpowiedzialności za szkodę, którą dłużnik może wyrządzić wierzycielowi umyślnie. Takie postanowienia umowne są, jak wiadomo, nieważne (zob. art. 473 § 2 k.c.). Zob. też: A. Michalak, Odpowiedzialność, s. 243 i n.

§4. Problem ochrony sztucznej inteligencji w prawie patentowym

Perspektywa uzyskania patentowej ochrony rozwiązań opartych na sztucznej inteligencji jest dla wielu twórców atrakcyjna. Ochrona patentowa trwa wprawdzie krócej niż ta, która wynika z majątkowych praw autorskich, jest również stosunkowo kosztowna i sformalizowana, niemniej wynalazek jest chroniony intensywniej niż utwór. Dzieje się tak dlatego, że prawo patentowe, w przeciwieństwie do autorskiego, nie ogranicza swej ochrony tylko do formy wyrażania. Dzięki wykorzystywanej w praktyce przeciwdziałania naruszeniom teorii ekwiwalentów wyłączność patentowa rozciąga się na analogiczne środki techniczne. Do tego, ażeby przyjąć, że stykamy się już z nowym wynalazkiem, nie wystarczy zmiana formy. Jeśli zastosowano środki inne, ale będące ekwiwalentami rozwiązań chronionych patentem, to uznanie przez sąd naruszenia patentu jest możliwe. Tego typu zasady są wspólne dla wielu różnych systemów patentowych. Obowiązują nie tylko w Polsce. To, co przesądza o słabości ochrony prawno-autorskiej, w prawie patentowym udało się w szerokim zakresie wyeliminować.

Barierą dla możliwości ochrony rozwiązań z zakresu sztucznej inteligencji są przepisy o wyłączeniach z pojęcia wynalazku. W Polsce zawiera je ustawa z 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej28. Kluczowy dla prowadzonych rozważań jest przepis art. 28 p.w.p. W punkcie 8 ust. 1 tego ostatniego przepisu wyłącza się z pojęcia wynalazku „programy komputerowe”. To oznacza, że sztuczna inteligencja, przedstawiona w postaci schematu blokowego programu, algorytmu, nie zostanie w Polsce opatentowana29. Zakaz patentowania programów komputerowych nie obejmuje jednak tzw. wynalazków wspieranych komputerowo. Dlatego możliwe jest opatentowanie robota lub cyborga, którego elementem jest program komputerowy. Jest tak nawet przy założeniu, że ów program stanowiłby kluczowy element wspomnianej maszyny. Podobnie, jeśli sztuczna inteligencja sterowałaby pracą maszyn przemysłowych, to jej opatentowanie jest możliwe w ramach procesu produkcji. Patentowanie innych niż roboty czy cyborgi urządzeń, przyrządów, których elementem jest sztuczna inteligencja, jest wobec tego dopuszczalne również w Polsce.

Niezależnie od powyższego zgłaszający muszą mieć świadomość tego, jak przedstawia się ochrona sztucznej inteligencji w ramach wynalazków wspieranych komputerowo. Ta ochrona obejmuje cały produkt lub proces, a program komputerowy jako jego element. Dlatego wykorzystanie tego programu do innych celów niż chroniony patentem nie jest zakazane. Innymi słowy, ochrona rozciąga się na używanie sztucznej inteligencji łącznie z opatentowanym urządzeniem lub w ramach chronionego sposobu działania30. Im więc sztuczna inteligencja jest rozwiązaniem bardziej uniwersalnym, zdolnym do wykorzystania poza wynalazkiem (chronionym), tym w praktyce poziom jej ochrony patentowej będzie słabszy. Gdy związek, o którym mowa, jest nierozerwalny, a po wyabstrahowaniu sztuczna inteligencja nie może funkcjonować poza konkretnym sposobem czy urządzeniem – ochrona jest silniejsza. Żeby ze sztucznej inteligencji zrobić wówczas użytek, trzeba będzie na przykład powielić całe rozwiązanie (np. robota, maszynę). Jeśli do tego dojdzie w ramach działalności zarobkowej lub zawodowej, nastąpi również naruszenie patentu. Uprawnionemu przysługiwać będą wówczas określone roszczenia, nie tylko negatoryjne, ale także – odszkodowawcze. Kwestie z tym związane uregulowane są w przepisie art. 287 p.w.p.

Podobnie jak w przypadku prawa autorskiego istotne znaczenie ma nie tylko ochrona patentowa samej sztucznej inteligencji. Niemniej ważną rolę odgrywa dopuszczalność opatentowania wynalazków generowanych przez sztuczną inteligencję. Należy rozważyć, czy de lege lata istnieje możliwość udzielenia im ochrony przez prawo patentowe.

O tym, że problem istnieje, przekonują przykłady, które niedawno podawała I. Bałos31. Jak wskazuje autorka, do Europejskiego Urzędu Patentowego oraz do Brytyjskiego Urzędu ds. Własności intelektualnej wpłynęły zgłoszenia patentowe. Jedno z nich dotyczyło pojemnika do przechowywania żywności. Inne odnosiło się do lamp ostrzegawczych. Oba rozwiązania miały charakter techniczny. Jako twórcę wynalazków, o których w tym miejscu mowa, wskazano sztuczną inteligencję o nazwie DABUS. W charakterze autora nie podano w związku z tym osób, które stworzyły samą sztuczną inteligencję32. W postępowaniu przed brytyjskim urzędem odmówiono udzielenia patentu. W uzasadnieniu podano, że nie przewiduje się nadawania tego typu praw wynalazkom wygenerowanym przez maszynę. Negatywną decyzję wydał również Europejski Urząd Patentowy. Urząd oparł się jednak na wymogach formalnych, podkreślając nieprawidłowe oznaczenie wnioskodawcy33. Został on (zgłaszający) scharakteryzowany bez podania wymaganych elementów. Wśród nich są między innymi: imię, nazwisko, adres zamieszkania twórcy czy podstawa do uzyskania patentu34.

Nie ulega kwestii, że podobny problem mógłby pojawić się w Polsce. Rozważyć trzeba kilka możliwych scenariuszy zgłoszenia wynalazku generowanego przez maszynę.

Stosunkowo najprostszy do rozstrzygnięcia jest przypadek, w którym jako zgłaszającego wynalazek do opatentowania wskazano by sztuczną inteligencję w podaniu. Jest sprawą jasną, że postępowanie w kierunku przyznania patentu nie mogłoby się toczyć. Maszyna nie jest stroną procedury administracyjnej. Ponadto decyzja pozytywna wydana po zakończeniu postępowania jest źródłem prawa podmiotowego o charakterze cywilnym. W tej sytuacji zaś pozbawiona zdolności prawnej sztuczna inteligencja nie mogłaby go w ogóle nabyć. Takie zgłoszenie, jeśli miałoby się pojawić, byłoby więc z góry skazane na niepowodzenie.

Bardziej skomplikowana jest sytuacja druga. Mianowicie taka, w której zgłaszającym (stroną podstępowania administracyjnego) jest podmiot w sensie prawnym, jednak jako twórcę wskazano sztuczną inteligencję. Obowiązek wskazania twórcy w podaniu (ilekroć sam zgłaszający nie jest twórcą) wynika wprost z przepisu art. 32 p.w.p.35. W przypadku, gdyby jako twórcę wskazano maszynę, istniałaby przeszkoda do udzielenia patentu. Prawo do uzyskania patentu wywodzi zgłaszający z dokonania wynalazku przez człowieka, czyli twórcę. Określone stosunki prawne mogą uzasadniać możność ubiegania się o patent – pozostawanie z twórcą w relacji pracodawca–pracownik, bycie zleceniodawcą autora wynalazku. W takich stosunkach zgłaszający nie może, co oczywiste, pozostawać z maszyną. Gdyby jako autora rozwiązania wskazano program komputerowy, to zgłaszający powinien być wezwany do poprawienia podania. Nie można bowiem wykluczyć, że nieprawidłowe oznaczenie autora w podaniu jest rezultatem pomyłki. Jeśliby, mimo to, zgłaszający obstawał za takim oznaczeniem, co wyklucza pomyłkę, powinna być wydana decyzja odmowna. Nie jest bowiem spełniony warunek materialnoprawny przyznania patentu36. Tą przesłanką jest okoliczność, że wynalazek musi być rezultatem twórczej pracy człowieka. Wprawdzie, podobnie jak w prawie autorskim, nie ma w p.w.p. definicji twórcy projektu wynalazczego, nie wskazuje się w szczególności, że musi być nim człowiek, jest to jednak oczywiste, a przynajmniej było, gdy konstrukcje cywilistyczne w prawie wynalazczym się kształtowały. Za taką wykładnią przemawiają szczegółowe przepisy p.w.p. Pośrednio wynika z nich, że autorem rozwiązania jest istota ludzka. Jako przykłady można wymienić art. 8 p.w.p. czy art. 303 p.w.p. Reasumując, w razie pozytywnego ustalenia, że rozwiązania technicznego nie dokonała osoba fizyczna, tylko maszyna, urząd nie powinien ograniczać się do wydania decyzji odmownej. Istnieje w tym zakresie możliwość rozstrzygnięcia merytorycznego i ono powinno zostać w sprawie wydane (nie ma przeszkód do wydania decyzji negatywnej). Jest przy tym sprawą obojętną, czy pozostałe przedmiotowe przesłanki zdolności patentowej są spełnione37. Nie ma uzasadnienia ich badanie, gdyż mają one charakter kumulatywny. W konsekwencji – brak jednego z warunków opatentowania wyklucza przyznanie prawa wyłącznego.

Trzecia sytuacja może się w polskich realiach pojawić najszybciej. Chodzi o przypadek, gdy wynalazek został wygenerowany przez program komputerowy, jednak nie zaznaczono tego w podaniu. Faktycznie widnieje w nim nazwisko autora samego programu komputerowego, zgłoszenia dokonuje zaś jego pracodawca (lub inny podmiot prawa do uzyskania patentu).

W toku badania cech wynalazku urząd nie weryfikuje tego, czy osoba wskazana jako twórca istotnie nim jest. W zasadzie rola urzędu patentowego ogranicza się w tym zakresie do formalnej analizy zgłoszenia. Urząd przyjmuje wobec tego do wiadomości oświadczenia zgłaszającego, także co do osoby twórcy. Na ogół kopia podstawy do ubiegania się o patent (umowa z autorem) jest załączana do podania. Weryfikacji podlegają przedmiotowe przesłanki udzielenia patentu, czyli cechy wynalazku. Oczywiście w toku postępowania patentowego urząd może od osób trzecich powziąć wiadomość, że rozwiązanie zostało stworzone przez maszynę, a nie człowieka. Gdyby ta informacja się potwierdziła (np. przyznała to sama strona postępowania), to również i w tej sytuacji istnieje przeszkoda do wydania decyzji pozytywnej. Zgłaszający nie może swojego prawa do patentu wywodzić od maszyny. Może ono być jedynie pochodną stosunku prawnego, który łączy go z podmiotem stosunków prawnych.

Można jednak sądzić, że w wielu przypadkach na etapie badania patentowego nie wyjdzie na jaw, że wynalazek jest wygenerowany przez sztuczną inteligencję. Idąc dalej tym tokiem rozumowania – może dojść do wydania pozytywnej decyzji w postępowaniu patentowym, a w dalszej kolejności do jej uprawomocnienia się. Pojawia się w tym miejscu pytanie o los prawny patentu, gdyby następczo (po wydaniu decyzji) okazało się, że przyznano go na rozwiązanie opracowane przez maszynę (sztuczną inteligencję).

W przedstawionej wyżej sytuacji decyzja jest wadliwa, ale oczywiście funkcjonuje w obrocie. Żaden przepis nie przewiduje w tym zakresie automatycznej utraty przez nią mocy prawnej. Zresztą okoliczności, które by tę utratę mocy uzasadniały, musiałyby i tak być stwierdzone w jakimś postępowaniu. Istnienie patentu potwierdzają stosowne wpisy w rejestrach prowadzonych przez UP RP. Wiążą się z nimi określone domniemania, istotne dla uprawnionego i osób trzecich (np. domniemanie prawdziwości, powszechnej znajomości).

Patent może być unieważniony na wniosek każdego, kto wykaże m.in., że nie zostały spełnione warunki wymagane do jego uzyskania. Tak stanowi przepis art. 89 p.w.p. w ustępie pierwszym38. Powstaje więc pytanie, czy osoby trzecie mogłyby złożyć skutecznie wniosek o unieważnienie patentu z tego powodu, że wynalazku nie stworzył człowiek. Brak cechy ludzkiej twórczości stanowi podmiotową przeszkodę do udzielenia patentu. Jeśli doszło do przyznania prawa wyłącznego, jest więc podstawa do jego unieważnienia. Wydaje się, że na postawione wyżej pytanie należy udzielić odpowiedzi twierdzącej. Nie ma w tym przypadku ryzyka naruszenia prawa osoby trzeciej. To ostatnie może się niekiedy pojawić, ilekroć w rachubę wchodzi zastosowanie przepisu art. 74 p.w.p. Ostatnia regulacja nie wchodzi wszakże w grę, jeśli wynalazek został wygenerowany przez sztuczną inteligencję39. Nie mogłaby ona w szczególności żądać przeniesienia już udzielonego patentu.

Fakt dokonania wynalazku przez sztuczną inteligencję może być podstawą unieważnienia patentu, jednak okoliczności z tym związane trzeba wykazać. Postępowanie sporne w przedmiocie unieważnienia patentu ma charakter kontradyktoryjny40. Dlatego to na składającym wniosek o unieważnienie spocznie obowiązek udowodnienia tego, że to nie człowiek stworzył rozwiązanie techniczne. Wykazanie tego będzie w praktyce trudne. Nie wystarczy odwołanie się do materiału prasowego, w którym zgłaszający przyznaje, że w pracach nad wynalazkiem „brała udział” sztuczna inteligencja. Jest to oświadczenie złożone poza postępowaniem przed UP. Nie może ono być traktowane jako uznanie zarzutów stawianych we wniosku o unieważnienie. Poza tym nie wynika z niego jednoznacznie, jaka dokładnie była rola sztucznej inteligencji w pracach nad rozwiązaniem.

Ostatnia kwestia wyłania problem wynalazków dokonanych przy pomocy sztucznej inteligencji. Jest to zagadnienie inne od analizowanego wyżej. Chodzi o to mianowicie, jak ocenić przypadek, w którym część cech wynalazku jest zasługą człowieka, a niektóre elementy rozwiązania wynikają z pracy samej sztucznej inteligencji.

Powyższe zagadnienie przypomina problem współautorstwa w dziedzinie wynalazczości. Oczywiście, skoro sztuczna inteligencja nie jest istotą ludzką, to nie może być współtwórcą. Niezależnie od tego, jeśli część prac wykonuje człowiek, a część maszyna, to kwestia zakazu opatentowania wynalazku nie jest już jednoznaczna. Jest bowiem pewien pierwiastek ludzkiej twórczości, z którego można próbować wywodzić prawo do ubiegania się o patent.

Różne mogą być stany faktyczne, w których rozwiązanie techniczne zostało stworzone z udziałem maszyny, czyli sztucznej inteligencji.

Po pierwsze, maszyna (sztuczna inteligencja) może w toku prac nad wynalazkiem wykonywać takie czynności jak np. obliczenia, testy i inne standardowe działania. Mogą one być pomocne do wykazania cechy przemysłowej stosowalności. W takim przypadku autor rozwiązania jest jeden – będzie nim twórca rozwiązania, który kreatywnie wykorzystuje dane pozyskane działaniem sztucznej inteligencji. On kształtuje cechy rozwiązania. Dlatego może bez przeszkód ubiegać się o uzyskanie ochrony w urzędzie patentowym.

Po drugie, sztuczna inteligencja może w ramach pracy nad wynalazkiem dokonywać czynności, które są surogatem ludzkiej kreatywności. Jeśli pozostałą część prac wykonuje człowiek, pojawia się kwestia, kto jest autorem wynalazku. Powiedziano już, że sztuczna inteligencja, jako maszyna, nie może być twórcą. Nie przesądza to jednak, czy w omawianym przypadku można człowieka uznać za wyłącznego autora.

Niektóre, nawet kreatywne, działania nie są w prawie patentowym traktowane jako tytuł do bycia autorem wynalazku. Odnosi się to do odkryć naukowych czy teorii, ujmując rzecz szerzej – do wyników badań podstawowych41. Tego rodzaju rozwiązania są wyłączone z ochrony w prawie patentowym42. Na tej podstawie przyjmuje się, że nie mogą one również uprawniać do bycia współautorem wynalazku. Już w dawniej literaturze podkreślano, że współautorem może być tylko ten, kto wskazał pole praktycznego zastosowania odkrycia naukowego43. Do bycia współautorem uprawnia wkład techniczny. Jeśli ktoś samodzielnie na podstawie cudzego odkrycia opracował wynalazek – tylko on jest twórcą tego ostatniego rozwiązania44. Gdyby spróbować odnieść to do problemu sztucznej inteligencji, to należałoby kwestię ocenić podobnie. Ilekroć maszyna dokonuje odkrycia, na podstawie którego człowiek tworzy rozwiązanie techniczne – tylko on jest twórcą wynalazku. Z aktu twórczego wywodzi więc prawo do uzyskania patentu (chyba że z mocy umowy służy ono komuś innemu. W tym ostatnim przypadku uprawnionym może być pracodawca, zamawiający).

Po trzecie, zarówno sztuczna inteligencja, jak i człowiek mogą wnieść do rozwiązania wkłady techniczne, które powodują, że dochodzi do powstania wynalazku. Możliwe są w omawianym zakresie różne konfiguracje. W rachubę wchodzi przypadek połączenia rozwiązań technicznych w ten sposób, że razem tworzą jeden pomysł wynalazczy45. Może chodzić o wytwór (którego cechy zaprojektowała maszyna) i sposób produkcji wspomnianego przedmiotu. Ten sposób może być z kolei produktem ludzkiej myśli twórczej. Taka sytuacja jest najbardziej skomplikowana ze wszystkich wyżej omawianych. Nie wszystkie cechy rozwiązania są stworzone przez człowieka, mimo to jego wkład w wynalazek jest niewątpliwy.

Rozwiązanie problemu, czy w trzecim z przedstawianych przypadków powinno się udzielić patentu na wynalazek dokonany przez człowieka i maszynę, może nastąpić na kilka sposobów. Pierwszy to potraktowanie kwestii tak samo jak sytuacji, w której rozwiązanie techniczne jest w całości wygenerowane przez maszynę. Gdyby zaakceptować to podejście, należałoby przyjąć, że istnieje przeszkoda do udzielenia patentu. Oczywiście pojawiłyby się pewne możliwości poprawienia zgłoszenia. Twórca mógłby zostać wezwany do zawężenia zakresu żądanej ochrony. Sprowadzałoby się to np. do usunięcia ze zgłoszenia tych cech wynalazku, które są dziełem maszyny. W innym przypadku zawężenie żądanej ochrony mogłoby polegać na usunięciu jednego z połączonych wynalazków (art. 34 ust. 1 p.w.p.). W ostatniej sytuacji chodziłoby o to rozwiązanie, które wygenerowała maszyna. Poprawienie zgłoszenia w ten sposób nie zawsze jest możliwe. Często eliminacja cech technicznych prowadzi do tego, że całe rozwiązanie staje się niesprawne, niefunkcjonalne. W konsekwencji zgłoszenie spotkać się może – po dokonaniu poprawek – z zarzutem braku przemysłowej stosowalności.

Wydaje się jednak, że nieuzasadnione byłoby potraktowanie tak samo (1) wynalazku wygenerowanego w całości przez maszynę i (2) rozwiązania dokonanego przez człowieka i sztuczną inteligencję. W tym drugim przypadku niektóre cechy dobra niematerialnego są efektem (zasługą) działania człowieka. Zgodnie z teorią nagrody czy zachęty, którymi niekiedy uzasadnia się istnienie systemu patentowego, wkład człowieka zasługuje na docenienie. Dlatego przedstawione wyżej, jako pierwsze, rozwiązanie należy odrzucić.

Ze względów praktycznych przyjąć trzeba, że można opatentować wynalazek będący wspólnym dokonaniem człowieka oraz maszyny (sztucznej inteligencji). Ponieważ w analizowanym przypadku tylko twórca ma zdolność prawną, jedynie on nabywa prawo do patentu (chyba że uzyskuje je ktoś od autora rozwiązania, np. pracodawca). Może on wobec tego podawać się za wyłącznego autora rozwiązania. Podważenie patentu (unieważnienie go) na tej podstawie, że wynalazku dokonano wspólnie z maszyną – jest niemożliwe. Wynalazku dokonał także człowiek. Warunek ludzkiej kreatywności przy stworzeniu wynalazku jest spełniony. Prawo do patentu ma oparcie w opracowaniu rozwiązania przez człowieka. Żeby prawo do patentu mogło powstać, wkład człowieka w rozwiązanie musi mieć charakter techniczny, a nie inny (np. poznawczy). Inaczej mówiąc, autor musi wskazać określony środek techniczny do rozwiązania pewnego problemu, zaspokajającego praktyczne potrzeby ludzkie. Jeśli ten warunek jest spełniony, uzasadnione jest uznanie osoby fizycznej za autora. Jest tak nawet przy założeniu, że szczegółowe cechy rozwiązania zostały opracowane przez maszynę (sztuczną inteligencję). Jeśli natomiast żadnego elementu nie stworzył człowiek – opatentowanie rozwiązania jest de lege lata niedopuszczalne. Powody tego stanu rzeczy zostały już wcześniej przedstawione w niniejszym paragrafie.

Jeśli twórca określonych cech wynalazku jest autorem sztucznej inteligencji, która wygenerowała pozostałe cechy rozwiązania – nikt nie powinien kwestionować prawa do patentu. Po prostu stworzona przezeń sztuczna inteligencja posłużyła mu jako rodzaj narzędzia do opracowania zgłoszonego do opatentowania wynalazku.

Pewien problem z oceną przedstawionej sytuacji może się pojawić, gdy autor części cech wynalazku posłużył się „cudzą” sztuczną inteligencją do tego, żeby je dokończyć. Na przykład twórca użył sztucznej inteligencji, do której autorskie prawa majątkowe ma jego pracodawca. Jest to przypadek złożony w ocenie, nie tylko prawnej, ale i etycznej. Niemniej jednak można go rozważyć, stosując regulacje, które są w prawie patentowym określane mianem „wynalazku dokonanego przy pomocy przedsiębiorcy”. W takim przypadku przedsiębiorca, o którym mowa, ma prawo korzystać z wynalazku we własnym zakresie (art. 11 ust. 5 p.w.p.). Za eksploatację rozwiązania technicznego autorowi przysługuje wówczas wynagrodzenie (zob. art. 22 ust. 1 p.w.p.). Wartość wynagrodzenia, jeśli go nie wskazano w umowie, ustala się z uwzględnieniem różnych czynników. Bierze się pod uwagę w szczególności korzyści, jakie sam przedsiębiorca odniósł ze stosowania wynalazku. Uwzględnia się ponadto „zakres udzielonej twórcy pomocy”. To ostatnie kryterium trzeba odnosić do wkładu sztucznej inteligencji w rozwiązanie opatentowane przez twórcę. Im ten wkład jest większy, tym niższe wynagrodzenie się twórcy należy od przedsiębiorcy. Jeśli natomiast to autor (osoba fizyczna) ma decydujący udział, honorarium należałoby podwyższyć. Im udział człowieka jest większy, tym wynagrodzenie za stosowanie wynalazku przez przedsiębiorcę jest wyższe. Niemniej jednak miarą wynagrodzenia są w rozważanym przypadku również inne okoliczności (art. 22 ust. 2 p.w.p.). Dokładniej mówiąc, uwzględnieniu podlega sytuacja, w jakiej doszło do stworzenia wynalazku, w tym zachowanie się autora rozwiązania. Jeśli można było wymagać od twórcy większej lojalności w stosunku do swojego kontrahenta, powinno to przemawiać za obniżeniem wynagrodzenia za stosowanie wynalazku.

Wypłata wynagrodzenia w omawianym wyżej przypadku jest uzależniona od tego, czy przedsiębiorca osiągnie korzyści ze stosowania wynalazku. Inaczej mówiąc, wymagalność roszczenia o zapłatę honorarium powiązana jest z faktem wygenerowania korzyści przez stosowanie rozwiązania technicznego przez przedsiębiorcę. Zob. art. 22 ust. 4 p.w.p. W przypadku gdyby żadne zyski się nie pojawiły, przedsiębiorca nie jest zobowiązany do wypłacenia wynagrodzenia. Do uzyskania informacji o skali korzyści osiąganych z eksploatacji uprawnionemu z patentu służą różne instrumenty, w tym roszczenie informacyjne.

Tekst jednolity: Dz.U. z 2020 r. Poz. 286 ze zmianami. Dalej jako: p.w.p.

A. Pyrża, A. Tadeusiak, J. Adelt, E. Jakubaszek, J. Konarzewski, E. Piskorska, w: A. Pyrża (red.), Poradnik wynalazcy. Procedury zgłoszeniowe w systemie krajowym, europejskim, międzynarodowym, Warszawa 2009, s. 93. Trzeba podkreślić, że w praktyce polskiego Urzędu Patentowego do zakazu patentowania programów komputerowych podchodzi się dość restrykcyjnie. Stanowisko Europejskiego Urzędu Patentowego oraz innych niż polski krajowych urzędów patentowych w państwach Unii Europejskiej jest w tym względzie bardziej liberalne. Twórcy oprogramowania łatwiej jest często uzyskać na nie patent poza naszym krajem. Istnieje także możliwość dokonania zgłoszenia europejskiego. W takim zgłoszeniu wskazuje się państwa, w których wnioskodawca żąda ochrony. Jako taki kraj wolno wymienić również Polskę. Trzeba jednak mieć pełną świadomość, że po udzieleniu patentu europejskiego ze skutkiem względem naszego państwa zostanie on poddany walidacji. Ze względu na podejście Urzędu Patentowego RP do kwestii zakazu patentowania ta walidacja może zakończyć się niepomyślnie.

Zob. P. Kostański, w: P. Kostański (red.), Prawo własności przemysłowej. Komentarz, Warszawa 2014, s. 244–245.

I. Bałos, Sztuczna inteligencja i jej wynalazki – studium przypadku, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Prawa Własności Intelektualnej” 2020, z. 1, s. 95 i n.

Ibidem, passim.

Ibidem.

Ibidem, s. 106.

Przepis art. 32 p.w.p. brzmi: „Jeżeli zgłaszający nie jest twórcą wynalazku, powinien w podaniu wskazać twórcę i podstawę swego prawa do uzyskania patentu”.

Zob. art. 49 ust. 1 p.w.p.

Wymieniono je w przepisie art. 24 p.w.p. Chodzi o nowość, poziom wynalazczy, techniczny charakter oraz przemysłową stosowalność.

De lege lata nie jest wymagane wykazanie interesu prawnego do złożenia wniosku o unieważnienia patentu. Stanowi on swego rodzaju actio popularis.

Stosowanie przepisu art. 74 p.w.p. wchodzi w rachubę, jeśli patentu udzielono osobie nieuprawnionej. Wykorzystanie regulacji jest dopuszczalne przy założeniu, że naruszono cudze prawo do patentu (wynalazek zgłosiła do opatentowania inna osoba aniżeli faktycznie uprawniona do nabycia prawa wyłącznego). Ta osoba rzeczywiście uprawniona ma do dyspozycji dwa roszczenia (alternatywnie): albo przeniesienie patentu na swoją rzecz, albo unieważnienie patentu. Część doktryny przyjmuje, że z przyczyn podmiotowych wniosek o unieważnienie patentu może złożyć tylko rzeczywiście uprawniony. Nie mogą tego zrobić osoby trzecie; faktyczny podmiot prawa do patentu mógłby chcieć bowiem przeniesienia prawa, a nie unieważnienia. Stąd unieważnienie patentu przez osoby trzecie mogłoby udaremnić jego interes tkwiący w przeniesieniu patentu (nie byłoby to możliwe, gdyby doszło do unieważnienia patentu. To ostatnie zakłada bowiem jego prawne unicestwienie). Zob. szerzej: J. Waluszewski, Unieważnienie patentu. Zagadnienia konstrukcyjne, ZNUJ PWiOWI 1981, z. 24, s. 100. Zob. też: J. Szwaja, K. Jasińska, w: R. Skubisz (red.), System prawa prywatnego. Prawo własności przemysłowej, t. 14A, Warszawa 2012, s. 805. Dlatego opory odnośnie do unieważnienia patentu z przyczyn podmiotowych przez osoby trzecie są skądinąd zrozumiałe. Można twierdzić, że tylko podmiot rzeczywiście uprawniony może żądać unieważnienia z tej przyczyny, jeśli nie chce przeniesienia nań udzielonego patentu.

Omawiany wyżej przypadek zgłoszenia wynalazku, który wygenerował robot (sztuczna inteligencja), przypomina nieco typowe sytuacje podmiotowej wadliwości patentu. Patent uzyskuje ktoś, kto nie miał prawa się o wyłączność ubiegać, bo nie nabył skutecznie prawa do patentu. Tyle że w przypadku sztucznej inteligencji nie ma twórcy, którego prawo do patentu naruszono. Maszynie nie przysługuje w ogóle prawo do patentu, a więc zgłaszający nie mógł go naruszyć. Idąc dalej, sztuczna inteligencja nie mogłaby żądać przeniesienia patentu w trybie art. 74 p.w.p., ponieważ nie ma zdolności prawnej, zdolności do czynności prawnych oraz zdolności procesowej, żadne jej prawa nie mogą zostać naruszone poprzez unieważnienie patentu przez osoby trzecie. Stąd nie ma tutaj podstaw do obaw, jakie istnieją w przypadku, gdyby zezwolić osobom trzecim na unieważnienie patentu, który mógłby zostać na twórcę przeniesiony w trybie art. 74 p.w.p. Konkludując, nie ma przeszkód, aby osoby trzecie złożyły wniosek o unieważnienie patentu na tej podstawie, że wynalazek nie został stworzony przez człowieka. Podstawą unieważnienia jest okoliczność podmiotowa. Zgłaszający nie miał prawa ubiegać się o patent. Prawo do patentu może wywodzić albo z faktu samodzielnego dokonania go (o ile ma podmiotowość prawną), albo z relacji łączącej go z innym uczestnikiem stosunków prawnych. W ostatnim przypadku w rachubę wchodzi nabycie prawa do patentu od pracownika, przyjmującego zamówienie, zleceniobiorcy itd.

Jest to różnica w stosunku do postępowania patentowego (zgłoszeniowego). W postępowaniu patentowym urząd sam przeprowadza badanie zdolności patentowej. Przedstawia również dowody, które mogą świadczyć o tym, że wynalazek nie mógłby zostać opatentowany.

Zob. szerzej na temat cech badań podstawowych: J. Apanowicz, Metodologiczne uwarunkowania pracy naukowej, Warszawa 2005, s. 40, 41. Zob. również z dawniejszej literatury: B. Gawlik, Umowa know-how. Zagadnienia konstrukcyjne, ZNUJ PWiOWI 1974, z. 3, s. 8 i n.; A. Szajkowski, Wynalazki wspólne. Aspekty prawne, Warszawa – Wrocław 1982, s. 29; A. Szewc, G. Jyż, Prawo własności przemysłowej, Warszawa 2003, s. 118 i n.; M. du Vall, Umowa wdrożeniowa, ZNUJ PWiOWI 1986, z. 42, s. 12.

Zob. art. 28 ust. 1 punkt 1 p.w.p.

M. Staszków, Wynalazki i ich ochrona w prawie polskim, Wrocław – Warszawa – Kraków 1970, s. 52; idem, Zagadnienia ochrony prawnej odkryć naukowych, w: Zagadnienia wynalazczości i ochrony patentowej, ZN AGH 1971, Nr 266, s. 62.

„Stosunki pomiędzy odkrywcą a wynalazcą mogą układać się różnie; czynnikiem określającym je jest fakt istnienia lub nieistnienia »wspólnej« pracy twórczej. Jeżeli dwie osoby, pracując wspólnie, dokonały odkrycia, są jego współautorami. Jeżeli na podstawie tego odkrycia dokonały wynalazku, są także współautorami wynalazku. Gdyby natomiast jeden ze współautorów odkrycia na podstawie tegoż odkrycia dokonał samodzielnie wynalazków, nie mogłoby być mowy o współautorstwie wynalazku. Tym bardziej trudno mówić o współautorstwie, gdy jedna osoba niezależnie od drugiej dokonała odkrycia, które następnie drugiej z nich posłużyło do dokonania wynalazku”. J. Preussner-Zamorska, Prawo do autorstwa wynalazku, ZNUJ PWiOWI 1974, z. 2, s. 61. Zob. również uwagi tej samej autorki w pracy: S. Grzybowski i A. Kopff (red.), Prawo wynalazcze. Zagadnienia wybrane, Warszawa 1978, s. 118 i n. Odmienny pogląd wyraził J. Szwaja, w: J. Szwaja, A. Szajkowski (red.), System prawa własności intelektualnej, t. III, Prawo wynalazcze, Wrocław 1990, s. 82. Autor był zdania, że odkrywcę można uznać za współtwórcę, jeśli na podstawie odkrycia ostatecznie opracowano wynalazek. Stanowisko to jest jednak odosobnione. Większość doktryny przyjmuje bowiem, że tylko techniczny wkład w rozwiązanie uprawnia do uzyskania statusu wynalazku.

Tę sytuację reguluje przepis art. 34 ust. 1 p.w.p. Chodzi o przypadek tzw. rozszerzonej jednolitości zgłoszenia. Jest to odstępstwo od zasady, że jednym zgłoszeniem można objąć tylko jeden wynalazek.

§5. Ochrona sztucznej inteligencji przed deliktami nieuczciwej konkurencji

Zarówno samą sztuczną inteligencję, jak i generowane przez nią produkty mogą chronić normy reżimu zwalczania nieuczciwej konkurencji. W rachubę wchodzi zastosowanie bardzo różnych przepisów podstawowego aktu z tego zakresu, czyli u.z.n.k.

Zastosowanie przepisów u.z.n.k. do ochrony różnych rozwiązań składających się na sztuczną inteligencję ma nad prawem autorskim i patentowym jedną, zasadniczą, przewagę. Perspektywa ochrony w tych ostatnich ustawach jest uzależniona od tego, czy dobro niematerialne jest efektem twórczego działania człowieka. Jeśli nie jest, niemożliwym stanie się uznanie wytworu za utwór. Analogicznie, jak była o tym mowa, wygenerowanie wynalazku całkowicie przez maszynę wyklucza uzyskanie patentu. Prawo do patentu ma twórca, czyli osoba fizyczna. Inny podmiot może to prawo uzyskać w ramach stosunku prawnego łączącego go z autorem. Prawa do patentu nie można wywodzić od maszyny, ponieważ nie ma ona zdolności prawnej. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji chroni różne interesy przedsiębiorców, niekoniecznie związane z ich twórczością lub z kreatywnością ich pracowników.

Sztuczna inteligencja, jako dobro niematerialne, którego istota polega na naśladowaniu funkcjonowania ludzkiego intelektu, może stanowić tajemnicę przedsiębiorstwa. Zagadnienie ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa jest uregulowane w przepisie art. 11 u.z.n.k.

Podstawowym warunkiem ochrony sztucznej inteligencji w ramach ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji jest okoliczność, że posiada ona wartość gospodarczą. Ta przesłanka oznacza, że dysponowanie sztuczną inteligencją może być dla przedsiębiorcy źródłem określonych korzyści albo pozwoli mu na zmniejszenie pewnych wydatków. Często taka wartość tkwi w tym, że sztuczna inteligencja pozwoli wygenerować produkty lub świadczyć pewne usługi, które przedsiębiorca może oferować osobom trzecim. Nie to jednak musi decydować o posiadaniu wartości ekonomicznej. Inaczej mówiąc, wartość, o której mowa, może tkwić w zupełnie innym aspekcie działania sztucznej inteligencji. Na przykład taką wartość dla przedsiębiorców, którymi są banki, posiadają programy komputerowe mogące samodzielnie weryfikować zdolność kredytową. Jeśli takie rozwiązanie jest sprawne, pozwala przedsiębiorcy ograniczyć zatrudnienie, a więc zmniejszyć koszty pracy. To, co normalnie musiałby analizować człowiek (badanie zdolności kredytowej), wykonuje maszyna. Wspomaganie procesów decyzyjnych (inwestycyjnych itp.) również świadczy o wartości ekonomicznej. Nie tylko więc możliwości w zakresie generowania nowych produktów świadczą o cenności rozwiązań, o których w tym miejscu mowa. Wartość ekonomiczna, jako przesłanka ochrony tajemnicy, ma szerszy wymiar, co daje spore możliwości ochrony sztucznej inteligencji.

Na podkreślenie zasługuje fakt, że wartość ekonomiczna, jako przesłanka ochrony, nie oznacza, iż rozwiązanie musi się nadawać do zastosowania u podmiotu, który chce powołać się na art. 11 u.z.n.k. Wartość gospodarcza może wynikać z faktu, że są na rynku przedsiębiorcy, którzy odkupiliby sztuczną inteligencję od jej dysponenta.

Kolejnym warunkiem ochrony sztucznej inteligencji w ramach tajemnicy przedsiębiorstwa jest podjęcie kroków zapobiegających ujawnieniu. Mogą one mieć bardzo różny charakter. W rachubę wchodzą w szczególności klauzule poufności w umowach z pracownikami oraz osobami prowadzącymi bieżącą obsługę sztucznej inteligencji. Oprócz tego może chodzić o zastosowanie innych środków bezpieczeństwa, na przykład przechowywanie dokumentacji technicznej dotyczącej sztucznej inteligencji w sejfie czy na odpowiednio przystosowanym serwerze komputerowym, niemającym dostępu do Internetu46.

Sztuczna inteligencja jest w ramach tajemnicy przedsiębiorstwa chroniona w zakresie, w jakim określone informacje nie są łatwo dostępne dla osób z danej branży. Chodzi innymi słowy o osoby, które zajmują się zawodowo np. programowaniem w dziedzinie sztucznej inteligencji, cybernetyką itd. Jak większość dóbr niematerialnych sztuczna inteligencja składa się w praktyce z dwojakiego rodzaju elementów. Z jednej z strony – z tych, które stanowią część wspólnego zasobu wiedzy, pewien punkt wyjścia dla innowacji. Nikt nie tworzy ex nihilo, stąd pewne elementy rozwiązania (sztucznej inteligencji) są zaczerpnięte ze stanu techniki. Fakt utrzymywania ich w poufności nie jest tytułem do zapewnienia sobie wyłączności przez uprawnionego. Druga grupa składników obejmuje cechy technologiczne (i inne) sztucznej inteligencji, które nie są częścią powszechnej wiedzy. One stanowią wkład do stanu techniki. To w ich przypadku ochrona przed nieuczciwą konkurencją jest najintensywniejsza.

Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji chroni nie tylko samą sztuczną inteligencję, ale również jej produkty (wytwory generowane przez maszyny). Ochrona jest w tym przypadku najbardziej intensywna, gdy te produkty nie trafiają na rynek. Ustawodawca chroni przedsiębiorcę w szczególności przed szpiegostwem przemysłowym. Jeśli dane informacje uzyskano wskutek kradzieży, to uprawniony, dowiedziawszy się o naruszeniu, będzie w stanie zakazać ich stosowania. Inaczej jest jednak, gdy towary wygenerowane przez sztuczną inteligencję uzyskują „kontakt z rynkiem”. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji nie zakazuje wówczas tzw. wstecznej inżynierii47. Polega ona, w uproszczeniu, na odtworzeniu procesu, który doprowadził do powstania określonego towaru lub usługi. W przypadku programów komputerowych chodzi o dotarcie do kluczowych elementów kodu programu. Ustawodawca wyraźnie stanowi o tym, że uzyskanie informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa w wyniku „rozłożenia na części” przedmiotu nie jest czynem nieuczciwej konkurencji (art. 11 ust. 7 u.z.n.k.). Jeśli wobec tego na skutek inżynierii wstecznej doszłoby do pozyskania informacji wyjawiających istotę sztucznej inteligencji, która wytworzyła określone produkty, wiadomości te mogą być gospodarczo eksploatowane48.

Ponadto normy reżimu nieuczciwej konkurencji nie są skuteczne w stosunku do osoby, która stworzyłaby samodzielnie takie samo rozwiązanie jak to zachowane w poufności. Równoległy twórca takiej samej sztucznej inteligencji może z niej korzystać bez obawy o odpowiedzialność w stosunku do dysponenta tajemnicy przedsiębiorstwa. Wynika to również ze wspomnianego wyżej przepisu art. 11 ust. 7 u.z.n.k. Ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa, podobnie jak system prawa autorskiego, opiera się na tzw. modelu uniwersalnym. Ten model dopuszcza istnienie wielu dóbr niematerialnych (takich samych lub bardzo podobnych), które należą do osób niepozostających we wspólności prawa. Przesłanką jest paralelne stworzenie rozwiązań (sztucznej inteligencji) przez kilka osób niezależnie od siebie49.

Jak z powyższego wynika, art. 11 u.z.n.k. może być skutecznym narzędziem ochrony samej sztucznej inteligencji. Do ochrony samych wytworów sztucznej inteligencji, czyli produktów przez nią generowanych, może okazać się niewystarczający. Można rozważyć, na ile w tym zakresie pomocne okażą się inne regulacje u.z.n.k.

Do ochrony wytworów generowanych przez sztuczną inteligencję może mieć zastosowanie przepis art. 13 u.z.n.k. Zakazuje on kopiowania zewnętrznej postaci produktu (tzw. niewolnicze naśladownictwo produktów). Dla jego wykorzystania nie jest istotne, czy zewnętrzną postać produktu (np. opakowanie) stworzył człowiek. Kwestia ta jest pozbawiona znaczenia z punktu widzenia ochrony. Kluczowe jest to, że konkurent naśladuje wytwory przedsiębiorcy po to, ażeby się do niego upodobnić i wprowadzić odbiorców w błąd. Ta pomyłka ma dotyczyć tożsamości wytwórcy lub samego produktu. Dzięki podszyciu się pod innego przedsiębiorcę naśladowca może zwiększyć własną sprzedaż. Nastąpi to zwłaszcza wtedy, gdy kopiowane produkty będą postrzegane przez nabywców jako bardzo dobre jakościowo.

Ochrona przyznawana przez art. 13 u.z.n.k. ma określone ograniczenia. Część spośród nich ma znaczenie dla produktów generowanych przez sztuczną inteligencję.

Po pierwsze, regulacja zawarta w przepisie art. 13 u.z.n.k. odnosi się wyłącznie do kopiowania technicznymi środkami wytworów rozumianych jako rzeczy. Chodzi wobec tego o naśladowanie przedmiotów materialnych. Mogą one być wytwarzane w sposób przemysłowy lub rzemieślniczy, ale muszą mieć postać rzeczy w rozumieniu k.c. Takie produkty również są generowane przez sztuczną inteligencję, często z wykorzystaniem np. drukarek 3D. Niemniej jednak ochrona przed naśladownictwem (art. 13 u.z.n.k.) nie obejmuje produktów mających charakter wyłącznie cyfrowy, nieucieleśnionych w rzeczy50. Obrazy wyświetlające się tylko na ekranie komputera nie są produktami, o których mowa w przepisie art. 13 u.z.n.k. To samo dotyczy różnego rodzaju multimediów, jeśli są one dostarczane jedynie on-line, a nie za pośrednictwem nośników, takich jak płyty CD czy DVD. Ta grupa wytworów sztucznej inteligencji pozostaje poza granicami art. 13 u.z.n.k.

Po drugie, mogło dojść do powielenia produktów wygenerowanych przez sztuczną inteligencję, jednak w sposób, który wyklucza wywołanie błędu. Wówczas również nie mamy do czynienia z czynem nieuczciwej konkurencji (z art. 13 u.z.n.k). Odpowiednie etykietowanie towarów oraz inne tego typu zabiegi na ogół pozwalają usunąć widmo konfuzji w obrocie.

Po trzecie, art. 13 u.z.n.k. odnosi się do ochrony cech estetycznych wyrobu gotowego, które składają się na jego zewnętrzną postać. Żadne rozwiązania technologiczne dotyczące funkcjonalności, użyteczności przedmiotu, o jakim mowa, nie są chronione w ramach przepisu art. 13 u.z.n.k. Wynika to z drugiego ustępu tej ostatniej regulacji.

Podsumowując to, co dotąd zostało powiedziane, rzeczywistą ochronę sztucznej inteligencji przed czynami nieuczciwej konkurencji może zapewnić art. 11 u.z.n.k. Zastosowanie tego przepisu nie zależy od tego, na jakim etapie znajdują się prace nad sztuczną inteligencją. Może on wobec tego chronić ją również wtedy, gdy badania naukowe i prace rozwojowe jeszcze się nie zakończyły, o ile oczywiście informacje o nich są poufne. Regulacje poświęcone tajemnicy przedsiębiorstwa rozciągają się także na rozwiązanie, które jest już ukończone. Nie ma przy tym znaczenia, jaki kształt przybiera. Może to być program komputerowy stanowiący element pewnej większej całości, np. robota, cyborga. W rachubę wchodzi ochrona danych dotyczących sztucznej inteligencji utrwalonych w formie dokumentacji technicznej (np. papierowej). W zakresie tajemnicy przedsiębiorstwa mogą znaleźć się ponadto różne wytwory sztucznej inteligencji, czyli produkty przez nią wygenerowane. Te jednak mają w polu widzenia uzyskanie kontaktu z rynkiem, czyli dotarcie do nabywców. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji nie zabrania dokonywania inżynierii wstecznej. Dlatego ustalenie idei i zasad, które doprowadziły do powstania produktów sztucznej inteligencji, jest możliwe. Muszą być oczywiście spełnione pewne warunki. Jednym z nich jest to, że produkt zostanie legalnie nabyty przez osobę, która zechce poddać go inżynierii wstecznej. Uczynienie im zadość nie jest na ogół w praktyce zabiegiem trudnym. Uzyskane w wyniku poddania produktu analizom oraz testom informacje mogą zostać następnie zgodnie z prawem wykorzystane. W szczególności mogą posłużyć do opracowania konkurencyjnych produktów i usług.

W celu ochrony produktów generowanych przez sztuczną inteligencję można sięgnąć do przepisów o naśladownictwie produktów (art. 13 u.z.n.k.). Możliwości ochrony są jednak w tym przypadku ograniczone. Przepis art. 13 u.z.n.k. zakazuje jedynie naśladownictwa zewnętrznej formy wyrobów gotowych i tylko przy założeniu, że miałoby dojść do wywołania błędu. Poza jego zakresem jest też szeroka gama wytworów o postaci wyłącznie wirtualnej (egzystujących w środowisku cyfrowym), często generowanych przez sztuczną inteligencję. Regulacje odnoszące się do naśladownictwa nie chronią przed przejmowaniem cech funkcjonalnych i użytecznych produktów, a te ostatnie mają w praktyce największą wartość.

Na zakończenie tej części uwag można jeszcze rozważyć skorzystanie przez zainteresowanych z klauzuli generalnej, zawartej w art. 3 u.z.n.k. Powstawać może pytanie, w jakim zakresie owa klauzula może posłużyć ochronie sztucznej inteligencji i jej produktów.

Przepis art. 3 u.z.n.k. zakazuje działania sprzecznego z prawem lub z dobrymi obyczajami, jeśli zagraża ono lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta. Przy interpretacji tej regulacji w kontekście sztucznej inteligencji trzeba mieć wszakże na uwadze pewne ogólne zasady. Obowiązują one na całym obszarze własności intelektualnej.

Sam fakt, że regulacje dotyczące tajemnicy przedsiębiorstwa czy naśladownictwa produktów nie chronią zadowalająco interesów przedsiębiorcy, nie uzasadnia automatycznie sięgnięcia przezeń do art. 3 u.z.n.k. Dlatego, przykładowo, dokonywanie wspomnianej inżynierii wstecznej, zgodne z art. 11 u.z.n.k., nie może być zasadnie traktowane jako sprzeczne z klauzulą zawartą w art. 3 u.z.n.k. Gdyby uznać inaczej, trzeba byłoby przyjąć inny wniosek. Mianowicie taki, że w ustawie o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji jest wewnętrzna sprzeczność. To, co jest dozwolone w świetle części zawartych w niej przepisów, może być zakazane w ujęciu innych. Nie taka jest rola klauzuli generalnej. Ma ona uzupełniać i korygować zastosowanie poszczególnych przepisów szczegółowych, a nie podważać sens ich istnienia. Nie można sprowadzać intencji ustawodawcy do absurdu. Nie spełniałby wymogu racjonalności prawodawca, który jednymi regulacjami stwarza możliwości, a innymi je odbiera.

Dlatego klauzula generalna nie może w szczególności posłużyć odwróceniu skutków nieprzemyślanego podania do wiadomości powszechnej danych o sztucznej inteligencji. Skutkiem takiego udostępnienia jest wejście sztucznej inteligencji do domeny publicznej. Tym pojęciem obejmuje się pewien wspólny zasób dziedzictwa kulturalnego człowieka, z którego każdy może korzystać. Jeśli zatem nie jest możliwa po ujawnieniu ochrona rozwiązania na podstawie innego reżimu (np. prawo autorskie), eksploatacja sztucznej inteligencji staje się dozwolona dla każdego. Inna ocena byłaby możliwa w sytuacji, gdyby ktoś wykorzystał wyjawione dane do wyrządzenia udostępniającemu szkody. Inaczej mówiąc – obróciłby akt upowszechnienia sztucznej inteligencji przeciwko rozpowszechniającemu. Takie działanie mogłoby być uznane za sprzeczne w szczególności z dobrymi obyczajami i przez to naruszające art. 3 u.z.n.k. Podany przykład jest skrajny. Sama eksploatacja sztucznej inteligencji, o której informacja zgodnie z prawem przeniknęła do wiadomości publicznej, nie musi stanowić naruszenia art. 3 u.z.n.k. Nie można wykluczyć ochrony dysponenta sztucznej inteligencji na podstawie samego przepisu art. 3 u.z.n.k. Przypadki jego zastosowania zapewne w praktyce pojawią się rzadko. Mogą dotyczyć zupełnie nagannego zachowania się konkurenta przedsiębiorcy, sprzecznego z powszechnie aprobowanymi na rynku praktykami handlowymi. Można sądzić, że w typowych sytuacjach przedsiębiorcy czynić będą starania o uzyskanie ochrony sztucznej inteligencji w ramach przepisu art. 11 u.z.n.k. Ten przepis w połączeniu z regulacją zawartą w art. 18 u.z.n.k. może dać zainteresowanym największe możliwości ochrony.

Przy stosowaniu technologicznych (i innych zabezpieczeń) uprawniony jest zobowiązany do dochowania należytej staranności (art. 11 ust. 2 u.z.n.k.). Innymi słowy, nawet jeśli określone informacje o sztucznej inteligencji przenikną do wiadomości mimo zastosowanych zabezpieczeń, uprawniony nie jest pozbawiony ochrony. Jeśli wykaże, że dochował staranności, może żądać od osób trzecich np. zaniechania korzystania z utrzymywanej w poufności sztucznej inteligencji. Ciężar dowodu spoczywa w omawianym zakresie na uprawnionym. Ustawodawca nie wprowadza żadnego korzystnego dla niego domniemania zachowania należytej staranności. Ponieważ żądającym ochrony jest przedsiębiorca, obowiązuje go miernik staranności zaostrzonej w stosunku do wymagań stawianych zwykłym uczestnikom obrotu. Zob. art. 355 § 2 k.c.

Obszernie o tym: S. Sołtysiński, S. Gogulski, w: J. Szwaja (red.), Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz, Warszawa 2019, s. 473 i n.

Oczywiście zasługuje na podkreślenie fakt, że mówimy tylko o inżynierii wstecznej dozwolonej na podstawie u.z.n.k. Trzeba jednak mieć świadomość, że regułą w prawie własności intelektualnej jest ochrona kumulatywna. Inaczej mówiąc, okoliczność, że coś jest utrzymywane w sekrecie i stanowi tajemnicę przedsiębiorstwa, nie wyklucza równoległej ochrony dobra niematerialnego przez inną niż u.z.n.k. ustawę. W rachubę często wchodzi w tym przypadku ochrona prawa autorskiego, o której była wyżej mowa. Sztuczna inteligencja nierzadko korzysta z ochrony jako program komputerowy w prawie autorskim. Ogranicza ono możliwość dokonywania inżynierii wstecznej programu komputerowego do ściśle określonych przypadków. Zob. art. 75 ust. 2 punkt 3 u.p.a.p.p. Najogólniej rzecz biorąc, dekompilacja (inżynieria wsteczna) jest dopuszczalna, ilekroć chodzi o tworzenie programów współdziałających z uprzednio istniejącym oprogramowaniem. Można ją realizować po to, aby program producenta, który dokonuje inżynierii wstecznej, był kompatybilny z programem dekompilowanym. Takiego ograniczenia w przeprowadzaniu inżynierii wstecznej nie zawiera u.z.n.k. Dlatego dekompilacji producent może próbować się sprzeciwiać niekiedy na podstawie prawa autorskiego. To, co powiedziano, trzeba wszakże opatrzyć pewnym zastrzeżeniem. Sama sztuczna inteligencja jest programem komputerowym i utworem, stąd można rozważać ograniczenia odnoszące się do inżynierii wstecznej. Produkty wygenerowane przez sztuczną inteligencję, choćby miały charakter informatyczny, nie są jednak utworami. Nie stworzył ich bowiem człowiek. Skoro nie są przedmiotami ochrony prawa autorskiego, to nie można na podstawie jej przepisów zakazać inżynierii wstecznej. Produkty wygenerowane przez sztuczną inteligencję można byłoby „rozłożyć na czynniki pierwsze” po to, ażeby spróbować odnaleźć informacje o cechach rozwiązania, które je wygenerowało.

Kumulatywna ochrona jest możliwa w prawie własności przemysłowej (np. ochrona wzoru przemysłowego prawem z rejestracji i majątkowym prawem autorskim). Nie dotyczy jednak zwykle prawa patentowego i ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa. Założenia prawne obu modeli ochrony są odmienne. Jeśli opatentowaniu podlega urządzenie, którego elementem jest sztuczna inteligencja (np. robot), to wynalazca musi ujawnić wszystkie cechy techniczne rozwiązania w sposób zrozumiały dla specjalisty. Nieujawnienie wynalazku jest podstawą odmowy udzielenia patentu (na etapie rozpatrywania zgłoszenia). Niedostateczne przedstawienie cech rozwiązania technicznego – stwierdzone po udzieleniu patentu – może prowadzić do unieważnienia wyłączności. Tymczasem, jak sama nazwa wskazuje, ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa opiera się na skrajnie innym założeniu. Sztuczna inteligencja jest na podstawie art. 11 u.z.n.k. chroniona, jeśli pozostaje utrzymana w sekrecie.

Osoba niebędąca przedsiębiorcą w rozumieniu u.z.n.k. nie może powołać się na ochronę tajemnicy przedsiębiorstwa, którą przyznaje art. 11 tej ostatniej ustawy. Tajemnicę przedsiębiorstwa można uznać za tzw. komercyjne know-how. Oprócz tego do osób, które nie są przedsiębiorcami, a mają pewne informacje zachowane w sekrecie, przynależy tzw. know-how niekomercyjne. Ono może korzystać z ochrony deliktowej na podstawie przepisów kodeksu cywilnego. Przed wyrządzeniem szkody osoba niebędąca przedsiębiorcą może bronić się za pomocą przepisu art. 439 k.c. Jeśli wobec tego ma zachowane w poufności informacje dotyczące sztucznej inteligencji, w celu odwrócenia widma grożącego szkodą niebezpieczeństwa może skorzystać z tego ostatniego przepisu. Gdyby zaś doszło już do wyrządzenia szkody, można jej naprawienia dochodzić na podstawie art. 415 k.c. O kwestii ochrony praw twórców sztucznej inteligencji na podstawie przepisów k.c. będzie mowa osobno.

Zob. jednak: K. Szczepanowska-Kozłowska, w: E. Nowińska, K. Szczepanowska-Kozłowska, Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz, Warszawa 2017, uwagi do art. 13, punkt 4.

§6. Ochrona praw osobistych twórców sztucznej inteligencji

Nad rozwiązaniami z zakresu sztucznej inteligencji pracują bardzo różne osoby. Na ogół chodzi o twórców zatrudnionych w uczelniach i instytutach badawczych. W rachubę wchodzą autorzy pracujący w podmiotach prywatnych. W tym ostatnim przypadku chodzi o dużych przedsiębiorców, posiadających działy badawczo-rozwojowe. Nie można wreszcie wykluczyć prowadzenia badań przez osoby zupełnie niezależne, niepowiązane z uczelniami czy przedsiębiorcami. Te ostatnie kategorie autorów, jak można sądzić, to sytuacja najrzadsza. Badania naukowe i prace rozwojowe nad sztuczną inteligencją wymagają pokaźnych nakładów. Rzadko indywidualne osoby takimi funduszami dysponują. Mimo to i tej kategorii autorów nie można wykluczyć z grona twórców sztucznej inteligencji.

Potrzeba ochrony interesów osobistych powstaje już po rozpoczęciu prac nad sztuczną inteligencją. Często przesądza ona o pomyślnym zakończeniu badań i osiągnięciu zadowalającego rezultatu. Stąd postanowiono poświęcić jej uwagę w ramach rozważań.

Sam fakt podjęcia oraz prowadzenia badań w każdej dziedzinie, wraz ze swobodą ogłoszenia ich wyników, chroni Konstytucja RP. Kwestii tej dotyczy przepis art. 7351. Przyjmuje się, że ta ostatnia regulacja jest źródłem prawa podmiotowego, którego ochrona może być realizowana za pomocą skargi konstytucyjnej52. Nikomu nie można zabraniać czy przeszkadzać w prowadzeniu badań nad sztuczną inteligencją. Nie ma przy tym znaczenia, w jakich dziedzina życia wyniki badań miałyby znaleźć zastosowanie i czy są one postrzegane jako kontrowersyjne. Prowadzący badania naukowe ma również swobodę wyboru co do tego, czy badania chce prowadzić z krajowymi czy zagranicznymi podmiotami.

Swoboda ogłoszenia wyników badań naukowych może zostać kontraktowo ograniczona. Takie rozwiązanie wprowadza się w interesie pracodawcy lub zamawiającego. Jest ono uzasadnione, gdy ujawnienie rozwiązania mogłoby uniemożliwić jego majątkową ochronę53. Z reguły stosuje się omawianym zakresie jedno z dwóch rozwiązań. Po pierwsze, uzależnia się możliwość ogłoszenia informacji o wynikach badań od zgody zamawiającego. Po drugie, zezwala się na publikowanie informacji po opatentowaniu rozwiązania54.

Ograniczenia w prowadzeniu badań naukowych i w swobodzie ogłaszania ich wyników muszą być uzasadnione i racjonalne. Konieczność pewnych ograniczeń, jeśli czerpie uzasadnienie z chęci uzyskania praw wyłącznych przez kontrahenta twórcy, na ogół usprawiedliwia wspomniane ograniczenia. Jeśli jednak są one nadmierne, dochodzi do naruszenia konstytucyjnej wolności prowadzenia badań naukowych. Pośrednio może także dojść do wyrządzenia autorowi szkody, która podlega naprawieniu55.

Jeśli dojdzie do stworzenia sztucznej inteligencji, ochronę interesów osobistych twórców zapewnia przede wszystkim Kodeks cywilny. Należy mieć na uwadze przede wszystkim regulacje zawarte w art. 23 i 24 k.c. Pierwszy z wymienionych przepisów za dobro osobiste uznaje twórczość „naukową, artystyczną, wynalazczą i racjonalizatorską”. Przyznaje tej twórczości ochronę niezależną od tej, którą można uzyskać na podstawie innych przepisów.

Dla prowadzonych rozważań to, co ostatnio powiedziano, ma ważną konsekwencję. Kodeks cywilny chroni dobra osobiste związane z faktem stworzenia sztucznej inteligencji, nawet jeśli stosownej ochrony nie zapewniałoby prawo autorskie czy prawo patentowe. Jeśli wobec tego sztuczna inteligencja nie może być uznana za wynalazek czy utwór, to i tak może korzystać z ochrony na podstawie przepisów k.c. o dobrach osobistych56.

Rozważanie kwestii ochrony praw osobistych twórców w kontekście ochrony samej sztucznej inteligencji pełni określoną rolę w niniejszej pracy. W razie naruszenia dobra osobistego Kodeks cywilny przyznaje autorom daleko idącą ochronę. Mogą oni nie tylko domagać się zaniechania naruszenia czy też usunięcia jego skutków. Przysługuje im ponadto np. roszczenie o naprawienie szkody majątkowej na zasadach ogólnych (art. 24 § 2 k.c.). Analizując ochronę sztucznej inteligencji na podstawie przepisów o dobrach osobistych, nie można wszakże zapominać o pewnych kwestiach zasadniczych. Wśród nich jest charakter tej ochrony.

Po pierwsze, podobnie jak w prawie autorskim czy patentowym, z ochrony dóbr osobistych może skorzystać wyłącznie podmiot prawa cywilnego. Ponieważ poruszamy się w sferze twórczości, tym podmiotem może być autor, czyli człowiek. Może on wobec tego korzystać z przepisów k.c. o dobrach osobistych, choćby miał również ochronę wynikającą z u.p.a.p.p. Przepisy Kodeksu cywilnego, prawa autorskiego czy prawa własności przemysłowej pozostają w tym zakresie w kumulatywnym zbiegu. Jeśli jednak sama sztuczna inteligencja wygeneruje określone wytwory bez udziału człowieka, to oczywiście ochrona jej nie przysługuje. Nie posiada ona zdolności prawnej, a więc nie nabywa praw wynikających z tak czy inaczej rozumianej twórczości, kreatywności. Inaczej mówiąc, z ochrony dóbr osobistych może korzystać twórca rozumiany jako człowiek, a nie maszyna czy program komputerowy.

Po drugie, co jest jeszcze ważniejsze, ochrona dóbr osobistych w Kodeksie cywilnym nie może zmierzać w kierunku stworzenia monopolu eksploatacji dobra niematerialnego. Brak odrębnego systemu praw wzorowanych na własności intelektualnej do sztucznej inteligencji może powodować pokusę sięgania do przepisów k.c. po to, aby innym osobom zakazać korzystania z dobra niematerialnego. Takiemu dążeniu nie można udzielić ochrony. Twórca sztucznej inteligencji może od osób trzecich domagać się przede wszystkim poszanowania faktu swojego autorstwa. Może on nawet, na podstawie przepisu art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego57, wystąpić z powództwem o ustalenie, że jest twórcą sztucznej inteligencji. Autor może sprzeciwiać się wprowadzaniu opinii publicznej w błąd co do tego, że stworzył sztuczną inteligencję. Naruszeniem dóbr osobistych jest przypisywanie sobie autorstwa dobra niematerialnego przez osobę niebędącą twórcą. Jeśli jednak osoby trzecie respektują autorstwo, to mogą ze sztucznej inteligencji korzystać bez zwracania się o zgodę do twórcy. Próba zakazania eksploatacji sztucznej inteligencji w działalności zarobkowej lub innej musi mieć oparcie w prawie o charakterze majątkowym, takim jak np. patent. Prawa osobiste wynikające z art. 23 i 24 k.c. nie mają charakteru eksploatacyjnego. Nie monopolizują, inaczej mówiąc, używania dobra niematerialnego w interesie konkretnej osoby58. Dlatego na podstawie przepisów o dobrach osobistych twórca nie może domagać się licencji za używanie sztucznej inteligencji lub za korzystanie z wygenerowanych przez nią produktów. Jeśliby zaś doszło do pobrania opłaty licencyjnej (lub honorarium innego typu), podlega ona zwrotowi jako świadczenie nienależne (art. 410 § 1 i 2 k.c.)59.

Zakazanie korzystania ze sztucznej inteligencji lub jej wyniku na podstawie przepisów o dobrach osobistych jest możliwe w pewnym przypadku. Mianowicie wtedy, gdyby eksploatacji dobra niematerialnego towarzyszyło równoczesne naruszenie dóbr osobistych twórcy. Przykładem może być wygenerowanie dzięki zastosowaniu sztucznej inteligencji partii towarów i opatrzeniu ich nieprawdziwą adnotacją o tym, kto jest autorem dobra niematerialnego. Samo stosowanie sztucznej inteligencji w produkcji czy w usługach może być w podanym przykładzie dozwolone60. Na podstawie przepisów o dobrach osobistych autor nie mógłby tego zakazać. Jeśli jednak takiemu działaniu towarzyszy naruszenie jego prawa do autorstwa sztucznej inteligencji, aktualizują się po jego stronie określone roszczenia. Działanie wytwórcy staje się bezprawne, stąd uprawniony może żądać w pierwszej kolejności zaniechania61. Jeśli do naruszenia już doszło, ma do dyspozycji roszczenie o usunięcie skutków naruszenia. Może ono zmierzać w kierunku wycofania ze sprzedaży produktów zawierających nieprawdziwe informacje, naruszające prawa osobiste twórcy. W niektórych przypadkach twórca może skutecznie żądać złożenia przez naruszyciela oświadczenia o odpowiedniej treści oraz formie62. Ilekroć naruszeniu praw osobistych towarzyszy wyrządzenie szkody majątkowej, autor może żądać jej naprawienia. Szkoda może polegać na tym, że w obliczu pojawienia się informacji kwestionujących stworzenie sztucznej inteligencji przez danego twórcę jego kontrahenci odstąpili od zawartych z nim umów (np. dotyczących finansowania dalszych prac rozwojowych). W analizowanym przypadku odszkodowanie zmierza do wynagrodzenia twórcy utraconego zysku. Kluczowe jest w podobnych sytuacjach wykazanie związku przyczynowego. Aby odszkodowanie zostało zasądzone, ten ostatni związek musi istnieć między działaniem naruszyciela (zdarzeniem szkodowym) a faktem wyrządzenia szkody63.

Szerzej: M. Jabłoński, Wolności z art. 73 Konstytucji RP, w: B. Banaszak, A. Preisner (red.), Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Warszawa 2002, s. 562.

Zob. szerzej w związku z tym postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 stycznia 2002 r., Ts 138/01, Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego (B) 2002, Nr 2, poz. 148 i z dnia 24 kwietnia 2002 r., Ts 138/01, Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego (B) 2002, Nr 2, poz. 149. Przekonanie, że art. 73 jest źródłem praw podmiotowych Trybunał wyraził także w orzeczeniu z dnia 8 października 2007 r., K 20/07, Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego (A) 2007, Nr 9, poz. 102.

Np. przekreślić możliwość opatentowania urządzenia, którego elementem jest sztuczna inteligencja.

Ewentualnie po ogłoszeniu przez Urząd Patentowy o zgłoszeniu rozwiązania. Wówczas dane odnoszące się do sztucznej inteligencji wchodzą do stanu techniki i stają się powszechnie dostępne.

„Szkoła wyższa jako pracodawca może ponosić na podstawie art. 471 k.c. w związku z art. 300 k.p. odpowiedzialność odszkodowawczą wobec pracownika naukowo-dydaktycznego będącego mianowanym nauczycielem akademickim za brak należytej staranności w wykonaniu obowiązku umożliwienia mu prowadzenia badań naukowych, rozwijania twórczości naukowej i uzyskania stopnia lub tytułu naukowego”. Zob. wyrok SN z 4 kwietnia 2000 r., I PKN 571/99, OSNP 2001, Nr 17, poz. 533.

Na analogicznej zasadzie dopuszcza się na podstawie art. 23 i 24 k.c. ochronę interesów osobistych autorów odkryć i teorii naukowych. Nie są one chronione w prawie patentowym, a w prawie autorskim ochrona jest w tym przypadku ograniczona do formy wyrażania (konkretnego sposobu przedstawienia odkrycia czy teorii; gdyby wyrażono je innymi słowami, pozostałoby to poza zakresem prawa autorskiego). Niemniej jednak w szczególności autorstwo odkrycia czy innego ustalenia naukowego może podlegać ochronie na podstawie k.c.

Ustawa z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. Poz. 1460 ze zm.).

Istnienia takich praw nie można domniemywać, ich przyznanie jest decyzją ustawodawcy. W dziedzinie praw własności intelektualnej istnieje zasada numerus clausus. Prawa te mają charakter wyłączny i bezwzględny. Sprawia to, że kształtują nie tylko sytuację prawną określonej osoby czy osób (zwłaszcza stron stosunku cywilnoprawnego). Dotyczą też osób trzecich, potencjalnych użytkowników dobra niematerialnego. Jeśli jakieś prawo majątkowe, monopolistyczne, miałoby istnieć w odniesieniu do sztucznej inteligencji, powinno to jasno wynikać z przepisu. Regulacja prawna (o randze co najmniej ustawowej) powinna precyzować treść, zakres i ograniczenia prawa majątkowego do sztucznej inteligencji. Jest to konieczne do tego, ażeby osoby trzecie wiedziały, jak się zachować i jakie działania są traktowane jako godzące w wyłączność uprawnionego. W kwestii zasadności wprowadzenia praw własności intelektualnej chroniących sztuczną inteligencję zob. R. Markiewicz, Sztuczna inteligencja i własność intelektualna, w: A. Adamczak (red.), 100 lat ochrony własności intelektualnej w Polsce. Księga jubileuszowa Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2018, s. 1448 i n.

Świadczenie jest nienależne, dlatego że osoba, która uiściła opłatę licencyjną tak naprawdę nie była do niej w ogóle zobowiązana (art. 410 § 2 k.c.). Prawo osobiste wynikające z art. 23 k.c. nie daje podstawy do zakazywania lub zezwalania na takie posługiwanie się sztuczną inteligencją, które nie narusza żadnych interesów niemajątkowych. Opłaty licencyjnej można byłoby żądać na podstawie praw majątkowych o charakterze monopolistycznym, takich jak patent czy majątkowe prawo autorskie. Z przepisów k.c. wynika, że nie można żądać zwrotu opłaty licencyjnej, jeśli ten, kto ją zapłacił, wiedział, że nie był do tego zobowiązany (art. 411 § 1 k.c.). To ostatnie nie dotyczy wszakże przypadku, gdy czynność prawna była nieważna. Jeśli w danej sytuacji twórca nie ma majątkowego prawa do sztucznej inteligencji, a opiera się na prawie osobistym, umowa licencyjna jest dotknięta sankcją pierwotnej niemożliwości świadczenia. Nie jest możliwe zezwolenie komuś na używanie dobra niematerialnego, z którego każdy i tak może korzystać bez potrzeby zawierania jakichkolwiek umów. Żeby móc komuś na użycie sztucznej inteligencji zezwolić, musi istnieć prawo, mocą którego można odmówić takiego zezwolenia. Jeśli takiego prawa nie ma, świadczenie (licencja) staje się niemożliwe. Tymczasem umowa o świadczenie niemożliwe jest nieważna od początku (art. 387 § 1 k.c.).

Np. dlatego, że używanie sztucznej inteligencji nie jest przedmiotem żadnego prawa własności intelektualnej.

Roszczenie o zaniechanie obejmować będzie również fazę czynienia przygotowań do naruszenia.

Zarówno treść, jak i formę oświadczenia, o którym mowa w art. 24 § 1 k.c., określa sąd. Jest to konieczne, ażeby w razie uchylania się od złożenia oświadczenia przez pozwanego można było je wyegzekwować. Oczywiście twórca może wskazywać propozycję kształtu takiego oświadczenia, jednak sąd nie jest tym związany. Oczekiwanie złożenia oświadczenia, że pozwany „naruszył prawa do sztucznej inteligencji, która stanowi własność intelektualną powoda” nie ma uzasadnienia w konstrukcji ochrony dóbr osobistych. Pozwany może natomiast złożyć oświadczenie, że „bezprawnie kwestionował stworzenie sztucznej inteligencji przez X” albo że naruszył prawa powoda przez przypisywanie sobie autorstwa sztucznej inteligencji.

Dodać oczywiście należy, że związek, o którym mowa, musi być adekwatny. To znaczy, że sprawca odpowiada za szkodę, o ile jest ona normalnym (typowym) następstwem jego działania (lub zaniechania). Koncepcja adekwatnej przyczynowości wyznacza również zakres obowiązku odszkodowawczego.

§7. Swoboda umów a ochrona sztucznej inteligencji

Sztuczna inteligencja, jako rodzaj dobra niematerialnego, w praktyce staje się przedmiotem różnych umów. Nie sposób byłoby w tym miejscu wymienić każdy możliwy kontrakt, który wchodzi w rachubę. Generalnie rzecz biorąc, można je podzielić na dwie grupy. Pierwszą z nich stanowią umowy o badania naukowe i prace rozwojowe nad sztuczną inteligencją. Jest to bardzo dynamicznie rozwijająca się aktualnie, również w Polsce, grupa umów. W drugiej można znajdą się umowy o korzystanie (eksploatację) sztucznej inteligencji. W tym ostatnim przypadku w grę wchodzą umowy przenoszące prawa i licencyjne.

W obu grupach umów pojawiają się klauzule, których celem lub skutkiem jest uzyskanie ochrony sztucznej inteligencji. Dotyczy to zarówno przypadku, gdy ta istnieje, jak i sytuacji, w której zgodnie z wolą stron ma ona powstać w pewnej perspektywie czasowej.

Na plan pierwszy wysuwają się często postanowienia, w których strony „ustalają”, że przedmiotem umowy jest sztuczna inteligencja spełniająca cechy utworu lub wynalazku. Tego typu postanowienia pojawiają się w umowach często, ale rzadko są jednoznaczne. Zacząć trzeba od tego, że to, czy sztuczna inteligencja jest utworem, to kwestia faktu. Nie jest to materia dla ustalenia przez strony. Jeśli zatem w danym stanie faktycznym sztuczna inteligencja posiada np. indywidualny i twórczy charakter, to jej kwalifikacja jako utworu wchodzi w grę. Ilekroć nie jest spełniony przykładowo warunek oryginalności, to uznanie dobra niematerialnego za przedmiot ochrony prawa autorskiego nie jest możliwe. To ostatnie jest wykluczone niezależnie od tego, że strony w umowie postanowiły inaczej. W kontraktach, które dotyczą „ukończonej” sztucznej inteligencji, zamieszczanie podobnych klauzul jest bezprzedmiotowe. Nieco inaczej przedstawia się sprawa w kontraktach, których celem jest stworzenie sztucznej inteligencji w przyszłości64. Powyższe klauzule mogą świadczyć o zamiarze kontrahentów. Ich celem jest doprowadzenie do powstania takiej sztucznej inteligencji, która mieć będzie cechy uzasadniające ochronę prawami własności intelektualnej65. Istnienie wskazanych zobowiązań niewątpliwie przyczynia się do wzmocnienia ochrony sztucznej inteligencji. Zobowiązuje się wykonawcę nie tylko do stworzenia rozwiązania zgodnego z parametrami wskazanymi w założeniach pracy badawczej. Ma on ponadto dążyć do tego, aby po zakończeniu badań wydać zamawiającemu dobro niematerialne chronione albo zdolne do ochrony (np. do opatentowania). Trzeba mimo to mieć na względzie, że nawet uznanie istnienia zobowiązania wykonawcy, o którym wspomniano, nie przesądza tego, na jakich zasadach odpowiada. Innymi słowy, zobowiązując się opracować rozwiązanie, które ma spełniać cechy utworu czy wynalazku, twórca ponosi za to odpowiedzialność z reguły na zasadach ogólnych. Zazwyczaj podstawą odpowiedzialności twórcy jest niezachowanie należytej staranności (art. 472 k.c.). Z reguły jest on więc zobowiązany tylko do starannego działania, ukierunkowanego na nadanie sztucznej inteligencji pewnych spodziewanych, zamierzonych cech66. Naturalnie do prac nad sztuczną inteligencją angażuje się z reguły profesjonalistów specjalizujących się w badaniach w tym obszarze wiedzy. Obowiązuje ich zwykle miernik staranności zaostrzonej (art. 355 § 2 k.c.). Ten wzorzec uzasadnia oczekiwania znacznie wykraczające poza to, czego można by zasadnie wymagać od przeciętnego, typowego uczestnika obrotu. Za nieosiągnięcie rezultatu, czyli określonych cech sztucznej inteligencji, twórca odpowiada przede wszystkim, jeśli udzielił gwarancji. Mógł bowiem w umowie wyraźnie zapewnić, że sztuczna inteligencja spełniać będzie przesłanki uznania za utwór bądź za inny przedmiot własności intelektualnej. W takim przypadku można uznać, że doszło do rozszerzenia podstawy odpowiedzialności dłużnika w kierunku zobowiązania rezultatu, zgodnie z przepisem art. 473 § 1 k.c. Modyfikacja podstawy odpowiedzialności dłużnika jest możliwa pod pewnymi warunkami. Przede wszystkim świadczenie musi być możliwe do zrealizowania67.

Oprócz postanowień zaostrzających odpowiedzialność zdarzają się w umowach klauzule, których celem jest uniknięcie jej poniesienia. Dążenie do ich zamieszczania jest związane z tym, że skutków działania sztucznej inteligencji często nie da się całkowicie przewidzieć. Stąd biorą się próby wprowadzania od umów klauzul wyłączających odpowiedzialność wykonawcy czy licencjodawcy. Wyłączenia obejmują odpowiedzialność „za wszelkie szkody, jakie może zamawiającemu lub osobom trzecim wyrządzić działanie sztucznej inteligencji”. Tego typu postanowienia są wprowadzane do umów o korzystanie ze sztucznej inteligencji, która podejmuje decyzje inwestycyjne, gromadzi i analizuje dane, w tym osobowe, przetwarza cudze chronione utwory i przekształca je itd. Jeśli rozwiązanie jest nieodpracowane, to ryzyko wyrządzenia szkód w tych newralgicznych dziedzinach działania sztucznej inteligencji jest wysokie. Dlatego chęć ograniczenia czy wyłączenia odpowiedzialności w pewnym sensie pojawia się naturalnie. Niemniej jednak istnieją w tym zakresie określone ograniczenia. Podstawowe wynika z przepisu art. 473 § 1 k.c. Zgodnie z jego treścią: „Nieważne jest zastrzeżenie, iż dłużnik nie będzie odpowiedzialny za szkodę, którą może wierzycielowi wyrządzić umyślnie”. Jeśli twórca przekazuje rozwiązanie, o którym wie, że jest wadliwe i jego działanie doprowadzi do wyrządzenia zamawiającemu szkody, to klauzula wyłączająca odpowiedzialność nie będzie miała żadnego znaczenia prawnego. Jest tak nawet przy założeniu, że autor nie chce wierzycielowi szkody wyrządzić, jednak zdaje sobie sprawę z możliwości jej wystąpienia i się na to godzi. Oprócz przepisu art. 473 § 1 k.c. przeszkodą dla wprowadzania ograniczeń odpowiedzialności za działanie sztucznej inteligencji jest konstrukcja zasady swobody umów (art. 3531 k.c.). Niekiedy sprzeczne z dobrymi obyczajami handlowymi jest przerzucenie całego ryzyka funkcjonowania sztucznej inteligencji na jedną ze stron. Dotyczy to w szczególności zamawiającego, który ponosi koszty badań nad sztuczną inteligencją, do których zalicza się honorarium twórcy. Może on nie mieć dostatecznej wiedzy technicznej do tego, aby należycie przewidzieć, jak daleko idące skutki (w tym szkodliwe) może wywołać korzystanie przezeń ze sztucznej inteligencji. Dlatego sprawiedliwy podział ryzyka powinien opierać się na obciążeniu nim również drugiej strony, czyli twórcy. Niezależnie od tego wśród zamawiających rośnie świadomość zagrożeń, jakie przynosi eksploatowanie sztucznej inteligencji po dokonaniu odbioru od twórcy. Z tego powodu dążą oni do wzmocnienia swojej pozycji prawnej. Towarzyszą temu rozwiązania przewidujące gwarancyjną odpowiedzialność wykonawcy przez pewien czas po odbiorze rozwiązania.

Wzmocnieniu kontraktowej ochrony sztucznej inteligencji służą niewątpliwie klauzule poufności. Zobowiązują one wykonawcę do nieudostępniania żadnych danych o prowadzonych badaniach naukowych do wiadomości powszechnej. Dzięki zamieszczaniu w umowach tego typu postanowień zamawiający tworzy sobie podstawę do tego, aby w przyszłości sztuczna inteligencja stanowiła przedmiot tajemnicy przedsiębiorstwa. Zobowiązaniu do nieujawniania określonych informacji powinien towarzyszyć obowiązek zastosowania określonych zabezpieczeń innego rodzaju. Chodzi o środki rzeczowe, np. sejfy, ale też oprogramowanie przeciwdziałające włamaniu na serwer, na którym są przechowywane dane o badaniach itd.

Osobno powiedzieć należy o ograniczeniach swobody umów, ilekroć w rachubę wchodzi przeniesienie praw do sztucznej inteligencji lub udzielenie licencji.

Jeśli sztuczna inteligencja jest programem komputerowym, podlega najczęściej ochronie jako utwór. Stanowi wtedy przedmiot autorskich praw tak majątkowych, jak i osobistych. Te pierwsze są zbywalne i dziedziczne. Prawami osobistymi nie można rozporządzać, o czym przesądza treść art. 16 u.p.a.p.p. Niemniej jednak twórca sztucznej inteligencji może się zobowiązać, że powstrzyma się od wykonywania praw osobistych. Można wobec tego postanowić w umowie, że informacja o tym, kto jest autorem sztucznej inteligencji, nie będzie umieszczana na produktach na jej podstawie wytworzonych68. Autor może powstrzymać się (zobowiązać się do niewykonywania) także innych praw osobistych. Jest wśród nich prawo do nadzoru nad sposobem rozpowszechniania dzieła.

Samo przeniesienie praw autorskich musi respektować przepisy prawa autorskiego, w tym dotyczące pól eksploatacji. Najważniejsze zasady zostały wyrażone w przepisie art. 41 u.p.a.p.p. Rozporządzenie prawami autorskimi wymaga wskazania określonych pól eksploatacji, na których następuje przeniesienie praw. Umowa precyzuje wobec tego, w jaki sposób zamawiający będzie korzystał z utworu na zasadach wyłączności. Przykładowo polem eksploatacji może być używanie sztucznej inteligencji do generowania produktów zgodnie z jej przeznaczeniem, gromadzenia danych, podejmowania decyzji inwestycyjnych czy do zautomatyzowanego zarządzania. W rachubę wchodzą ponadto „klasyczne” pola eksploatacji, takie jak utrwalanie sztucznej inteligencji na nośnikach cyfrowych i innych. Odmiennie jednak niż w przypadku wielu innych utworów, najcenniejsza w ramach sztucznej inteligencji jest ochrona perspektywy jej gospodarczego wykorzystania (czyli przyszłe sposoby korzystania). W tym zakresie prawo autorskie wprowadza jednak poważne ograniczenie. Istnieje zakaz przenoszenia praw autorskich na polach eksploatacji nieznanych w chwili zawarcia umowy (art. 41 ust. 4 u.p.a.p.p.). W tych granicach nie istnieje swoboda umów. Próba przeniesienia praw autorskich na tzw. przyszłych polach eksploatacji prowadzi do nieważności umowy69. Dlatego ochronę sztucznej inteligencji na nowych, wykształcających się w praktyce polach eksploatacji uzyskuje jej twórca. Nie ma on ustawowego obowiązku udzielać nabywcy licencji na nowych polach eksploatowania sztucznej inteligencji70. Ograniczenia wynikające z zakazu umawiania się o przyszłe pola eksploatacji są dużym utrudnieniem dla potencjalnego nabywcy. Sztuczna inteligencja rozwija się dynamicznie, a wraz z nią pojawiają się nowe pola eksploatacji. Pewnym wyjściem z tej sytuacji może być przyznanie nabywcy prawa pierwokupu autorskich praw majątkowych na nowych polach eksploatacji.

Strony nie mogą skutecznie postanowić w umowie, że prawa autorskie majątkowe do produktów generowanych przez sztuczną inteligencję ma nabywca lub zamawiający. Powody tego stanu rzeczy już po części wyjaśniano71. Przedmiotem prawa autorskiego może być sama sztuczna inteligencja. Ona bowiem jest dziełem człowieka. Produkty generowane przez sztuczną inteligencję są natomiast rezultatem pracy maszyny. To powoduje, że nie są chronione. Tego stanu rzeczy strony nie mogą zmienić, przyznając nabywcy lub zamawiającemu prawo podmiotowe wyłączne i bezwzględne. Katalog praw tego typu jest objęty zasadą numerus clausus72. Praw na dobrach niematerialnych nie mogą powołać do życia strony umowy. W przeciwnym razie swoboda kontraktowania pozwalałaby im kształtować nie tylko własną, ale również cudzą sytuację prawną73. Takie prawo może przyznać ustawodawca w ramach systemu praw autorskich albo pokrewnych (sąsiednich)74. Skutkiem przyznania jednej ze stron w umowie „prawa do używania i czerpania korzyści z produktów generowanych przez sztuczną inteligencję” jest powstanie uprawnienia względnego. Od strony konstrukcyjnej jest to rodzaj wierzytelności. Takie prawo jest skuteczne jedynie w stosunku do kontrahenta uprawnionego. Korelatem uprawnienia, które jest w tym miejscu omawiane, jest obowiązek uprawnionego. Ten ostatni ma przede wszystkim powstrzymać się od przeszkadzania uprawnionemu w korzystaniu z produktów sztucznej inteligencji. Zobowiązany musi ponadto znosić to, że uprawniony zawłaszcza korzyści płynące z eksploatacji produktów sztucznej inteligencji. Za naruszenie tych powinności zobowiązany ponosi odpowiedzialność kontraktową (zob. art. 471 i n. k.c.). Takiej odpowiedzialności nie ponoszą natomiast osoby trzecie, które zgodnie z prawem nabywają produkty sztucznej inteligencji. Zobowiązania, o których była mowa powyżej, nie mają rozszerzonej skuteczności. Istnieją w stosunku obligacyjnym między dwiema stronami.

Od umów przenoszących prawa do sztucznej inteligencji oraz od umów licencyjnych strony mogą odstąpić lub je wypowiedzieć na zasadach ogólnych. Zarazem jeśli w rachubę wchodzi stosowanie u.p.a.p.p., to reguluje ona odrębne podstawy przedwczesnego zakończenia stosunku prawnego. O niektórych z nich należy poniżej powiedzieć.

Twórca może po przeniesieniu praw autorskich do sztucznej inteligencji zdać sobie sprawę, że przynosi ona nabywcy lub zamawiającemu korzyści większe, niż zakładano. Pojawia się w podobnych przypadkach pewna pokusa „odzyskania” rozwiązania, które okazało się bardzo dochodowe. W u.p.a.p.p. obowiązuje przepis art. 56 ust. 1, do którego niektórzy twórcy próbują w niektórych sytuacjach sięgać. Przyznaje on autorowi możliwość odstąpienia od umowy (lub możność wypowiedzenia jej) ze względu na jego „istotne interesy twórcze”. Prawo kształtujące, które wynika z przepisu art. 56 ust. 1 u.p.a.p.p., nie może być wyłączone w umowie. Może być ono stosowane zarówno do kontraktów terminowych, jak i bezterminowych (umowy o charakterze ciągłym). Niemniej jednak nie jest słuszną podstawą odstąpienia okoliczność niewłaściwego oszacowania przez twórcę korzyści, jakie może przynieść kontrahentowi sztuczna inteligencja. Odstąpienie z powodu, o którym wyżej powiedziano, jeśliby je dopuścić, godziłoby w zasady współżycia społecznego75. Dlatego uwarunkowania, o których wyżej powiedziano, nie uzasadniają zastosowania przepisu art. 56 ust. 1 u.p.a.p.p. Przy tej okazji należy powiedzieć, że w celu złagodzenia skutków zbyt niskiej ceny za przeniesienie praw autorskich (honorarium za udzielenie licencji) przyznaje się twórcy inne rozwiązania. Może on mianowicie żądać podwyższenia wynagrodzenia umownego przez sąd. Kwestii z tym związanej dotyczy regulacja zawarta w art. 44 u.p.a.p.p.. Jest ona stosowana przy założeniu, że umowa nadal wiązać będzie strony, z tym tylko że jeśli roszczenie twórcy jest zasadne, honorarium zostanie podwyższone.

Ostatnią kwestią wymagającą rozważenia jest problem prowadzenia prac w kierunku udoskonalenia i unowocześnienia sztucznej inteligencji.

Jeśli sztuczna inteligencja jest przedmiotem autorskich praw majątkowych, to samo ich nabycie na podstawie umowy nie uprawnia do głębszej modyfikacji rozwiązania. Nabywca może wprowadzać tylko zmiany niezbędne („oczywiście konieczne” – np. usunięcie usterki), którym twórca nie miałby słusznej podstawy się sprzeciwić. Zezwalać na rozpowszechnianie utworu w zmodyfikowanej wersji może podmiot innego prawa. Wynika ono z art. 2 u.p.a.p.p. Jest to prawo do wyrażania zgody na wykonywanie praw zależnych. W celu nabycia tego ostatniego prawa konieczne jest wyraźne postanowienie umowne. To w sposób jednoznaczny wynika z przepisu art. 46 u.p.a.p.p.

Dysponując prawem do wyrażania zgody na wykonywanie praw zależnych, nabywca kontroluje pojawianie się na rynku nowych wersji sztucznej inteligencji. Może również samodzielnie rozbudowywać sztuczną inteligencję o nowe funkcje lub zmienić jej pole praktycznego działania. Jeśli natomiast to twórca zezwala na wykonywanie praw zależnych, może on sprzeciwiać się pracom rozwojowym nad sztuczną inteligencją. Z natury rzeczy celem takich prac jest stworzenie opracowania (dzieła zależnego), czyli udoskonalonej wersji pierwotnego utworu (sztucznej inteligencji). Pojawia się w tym przypadku pole do zezwolenia na korzystanie z nowej wersji lub przeniesienia praw do niej. Jak powiedziano, jest zasadą, że decyzje w tym ostatnim przedmiocie podejmuje twórca, chyba że umowa stanowi inaczej.

Podobne reguły obowiązują, ilekroć sztuczna inteligencja stanowiłaby część opatentowanego urządzenia lub chronionego sposobu produkcji. Można uzyskać ochronę patentową na rozwiązanie będące usprawnieniem czy uzupełnieniem opatentowanego wynalazku. Do uzyskania patentu na zmodyfikowane rozwiązanie zgoda podmiotu do macierzystego wynalazku nie jest potrzebna. Będzie ona jednak wymagana, jeśli podmiot patentu na usprawnienie (tzw. patent zależny) chciałby zastosować wynalazek w produkcji. Wynalazek zależny posiada wprawdzie nowe cechy techniczne, jednak powiela też elementy pierwotnego rozwiązania. Każdorazowe użycie wynalazku zależnego zakłada posłużenie się innym, macierzystym rozwiązaniem. Dlatego zgoda podmiotu do wynalazku wcześniejszego jest wymagana.

Albo prowadzenie prac rozwojowych nad sztuczną inteligencją w kierunku przeobrażenia jej w wynalazek.

Oczywiście w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu. Jest to podstawowa dyrektywa wykładni umów, wynikająca z przepisu art. 65 § 2 k.c. Dlatego ogólne sformułowania dotyczące tego, że sztuczna inteligencja ma stanowić utwór (wynalazek) po zakończeniu prac badawczych wymagać będą wykładni, tym bardziej że często są ogólnikowe, niejednoznaczne. Stąd w podobnych sytuacjach wskazane jest przeprowadzenie dowodów (np. z przesłuchania stron, ze świadków) na okoliczność tego, jakie rzeczywiście intencje towarzyszyły zamieszczeniu tego typu postanowień. Przeprowadzenie takich dowodów jest możliwe nawet wtedy, gdy umowa jest zawarta np. w formie pisemnej pod rygorem nieważności. Nie stoi temu na przeszkodzie przepis art. 247 k.p.c. Dopuszczenie dowodu nie zmierza do obejścia przepisów o formie zastrzeżonej pod rygorem nieważności. Osobowe środki dowodowe mają pomóc ustalić zgodny zamiar stron i cel kontrahentów, który jest niejasny w świetle brzmienia umowy.

Kształtowanie podobnych zobowiązań, jako świadczeń starannego działania, jest uzasadnione wysokim stopniem ryzyka, jakie zwykle towarzyszy pracom nad sztuczną inteligencją. Jest to stosunkowo nowy, niezbadany obszar wiedzy. Istnieje w tym zakresie duże prawdopodobieństwo niepowodzenia badawczego, czego strony muszą mieć świadomość, zawierając umowę. Organ stosujący prawo nie powinien wobec tego zakładać czy domniemywać tego, że wykonawca zobowiązał się do osiągnięcia rezultatu, a nie do starannego działania.

Jak już zauważano, umowa o świadczenie niemożliwe jest nieważna (art. 387 § 1 k.c.). Jeśli przykładowo dłużnik prowadzi badania nad rozwiązaniem, które jest z góry wyłączone przez ustawodawcę spod opatentowania, to zagwarantowanie zdolności patentowej jest umową o świadczenie niemożliwe.

Na ogół tego typu postanowieniom towarzyszy zgoda autora na podawanie swojego autorstwa do wiadomości publicznej tylko podczas konferencji i wydarzeń naukowych i w publikacjach naukowych. Godzi się on na pozostanie w ukryciu, jeśli chodzi o oferowanie rozwiązań przez zamawiającego kontrahentom. Ten ostatni nie ujawnia informacji o autorstwie sztucznej inteligencji podczas negocjacji, sprzedaży towarów, świadczenia usług itp.

To wynika ze wspomnianego wyżej art. 41 ust. 4 u.p.a.p.p. Niezależnie od tego nieważność, o której stanowi ostatnio wspomniany przepis, jest w praktyce nieważnością częściową. Innymi słowy, prawa autorskie przejdą na polach wyraźnie wymienionych w umowie, a w części dotyczącej pól przyszłych skutek rozporządzający nie nastąpi. Jeśli jednak okazałoby się, że bez postanowień dotkniętych nieważnością umowa nie zostałaby zawarta, to przyjąć trzeba nieważność całej umowy. To wynika z przepisu art. 58 § 3 k.c.

O takim obowiązku można niekiedy mówić w przypadku utworów audiowizualnych. Zob. art. 41 ust. 5 u.p.a.p.p.

Zob. uwagi w § 3 niniejszego opracowania.

Zamiast wielu zob. E. Drozd, Numerus clausus praw rzeczowych, w: S. Sołtysiński (red.), Problemy kodyfikacji prawa cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Prof. Z. Radwańskiego, Poznań 1990, s. 257 i n.

Prawa na dobrach niematerialnych są skuteczne nie inter partes, ale erga omnes. Ta właśnie cecha uzasadnia objęcie ich zasadą zamkniętego katalogu praw podmiotowych.

O tej kwestii zob. uwagi w kolejnym paragrafie.

Można dopuścić odstąpienie od umowy z powodów ekonomicznych, ale jednak muszą one być brane pod uwagę jako czynnik uzasadniony interesami twórczymi (i to słusznymi). Przykładem może być ogłoszenie upadłości nabywcy praw autorskich do sztucznej inteligencji, który zobowiązał się ją rozpowszechnić. Niewypłacalność kontrahenta prawdopodobnie uniemożliwi wykonanie tego zobowiązania. W dalszej perspektywie może to oznaczać, że dzieło autora nie stanie się dostępne publicznie, osoby trzecie nie będą mogły się z nim zapoznać. W takim przypadku można sądzić, że odstąpienie od umowy ze względu na słuszne interesy twórcze będzie mogło zostać skutecznie zrealizowane, o ile nie naruszy postanowień prawa upadłościowego.

§8. Zakończenie

Przeprowadzona analiza skłania do kilku refleksji ogólniejszej natury.

Sztuczna inteligencja jest rodzajem dobra niematerialnego. Tym pojęciem można objąć rozwiązania, których celem jest imitowanie zachowania się ludzkiego umysłu. Badania nad sztuczną inteligencją zmierzają w kierunku stworzenia surogatu intelektu człowieka. Różne są powody prowadzenia badań i prac rozwojowych nad sztuczną inteligencją. Często ich celem jest stworzenie czegoś, co pozwoli wyręczyć człowieka przy pewnych czynnościach, przyspieszyć jego pracę, zaoszczędzić czas. Odbywa się to w bardzo różnych dziedzinach działalności człowieka, które dla rozwoju sztucznej inteligencji tworzą podatny grunt. W rachubę wchodzi gromadzenie danych, zautomatyzowane zarządzenie, bankowość elektroniczna. Dynamicznie rozwijającą się dziedziną jest tzw. sztuczna kreatywność, czyli rozwiązania naśladujące twórczość poetów, malarzy, literatów, kompozytorów itd.

Odrębną kategorią są tzw. produkty sztucznej inteligencji. Są to przedmioty niematerialne, które są wygenerowane przez maszynę, czyli sztuczną inteligencję. Często człowiek traci w pewnym momencie wpływ na cechy produktów sztucznej inteligencji. Ich właściwości stają się całkowicie albo w przeważającej części wynikiem pracy maszyny. Po stworzeniu sztucznej inteligencji rezultaty jej działania zaczynają się odrywać od człowieka. Mogą one przybierać kształt rutynowy, standardowy (np. wynik skomplikowanych obliczeń). Niekiedy upodabniają się do efektów ludzkiej działalności kreatywnej (kompozycja graficzna).

Sztuczna inteligencja przybiera różne formy. Najczęściej jest to rozwiązanie z dziedziny informatyki o charakterze programu komputerowego. Niekiedy ten program jest elementem urządzenia, sposobu produkcji czy na przykład robota, cyborga. Nie zmienia to faktu, że sztuczną inteligencję trzeba odróżniać od przedmiotu, w którym została ucieleśniona. Ten ostatni pełni jedynie rolę nośnika, który przyjęło się określać jako corpus mechanicum.

Ponieważ sztuczna inteligencja jest efektem działania człowieka, na ogół można ją uznać za utwór, jeśli przejawia indywidualny charakter. Nierzadko prace nad dobrem niematerialnym, o którym mowa, prowadzi większa liczba osób. Stykamy się wówczas z dziełem współautorskim. Zarówno, gdy utwór przygotował jeden człowiek, jak i wtedy, gdy istnieje model współautorstwa, sztuczna inteligencja korzysta z ochrony w prawie autorskim. Stanowi ona punkt odniesienia tak dla praw osobistych, jak i majątkowych. Najczęściej jest chroniona na szczególnych zasadach, które są przewidziane dla programów komputerowych. Rozmiar tej publikacji nie pozwala na bliższe przedstawianie tej ostatniej kwestii. Generalnie rzecz biorąc, ochrona jest w tym przypadku intensywniejsza aniżeli w sytuacji innych utworów. Wielu spośród ogólnych przepisów o dozwolonym użytku nie stosuje się do oprogramowania komputerowego (zob. art. 77 u.p.a.p.p.). Od innych programów komputerowych sztuczną inteligencję różni to, że może ona generować nowe przedmioty niematerialne.

Produkty sztucznej inteligencji nie są de lege lata utworami. Dominuje pogląd, że nie można uznać sztucznej inteligencji za twórcę. To stanowisko jest zasadne, gdy się zważy, że sztuczna inteligencja nie ma zdolności prawnej. Przesłanką i uzasadnieniem nabycia ochrony w prawie autorskim jest akt twórczy człowieka. Maszyna czy zwierzę nie tworzą w sensie prawnym, choćby ich działania były do ludzkiej twórczości maksymalnie zbliżone. Stąd ich dokonania nie są w prawie autorskim w ogóle chronione76.

Bez zmiany obowiązujących przepisów produktów sztucznej inteligencji nie da się objąć ochroną prawnoautorską. Nie mogą one zostać uznane ani za pożytek prawa autorskiego twórcy, ani za nowe pole eksploatacji77. De lege ferenda można rozważać przyjęcie w drodze fikcji prawnej, że produkt stworzył człowiek (autor sztucznej inteligencji)78. Można też rozważać przyznanie ochrony produktom sztucznej inteligencji w ramach systemu praw pokrewnych. Ich podmiotem można byłoby w tym przypadku uczynić na przykład producenta (tzn. osobę, która finansuje badania nad sztuczną inteligencją).

Poszerzenie ochrony praw autorskich bądź też stworzenie nowego prawa pokrewnego zapewne byłoby zachętą do prowadzenia prac nad sztuczną inteligencją79. Pytanie jednak, czy byłoby to rozwiązanie korzystne dla użytkowników, którym coraz trudniej poruszać się w gąszczu szeroko chronionych dóbr niematerialnych. Już w chwili obecnej nadużycia w dziedzinie praw własności intelektualnej są dużo bardziej widoczne. Określa się je niejednokrotnie mianem „trollingu w prawie autorskim” czy „zasadzką patentową”. Pojawieniu się silnej, intensywnej ochrony produktów sztucznej inteligencji towarzyszyć będzie pokusa wykorzystywania ich do masowego kierowania roszczeń odszkodowawczych. W polskim prawie autorskim dochodzenie odszkodowania – i to w wysokości podwójnej stawki umowy licencyjnej – jest ułatwione. Nie wymaga dowiedzenia winy, zdaniem orzecznictwa – nie jest zależne także od szkody80. To zachęcać może do generowania produktów sztucznej inteligencji na masową skalę tylko po to, aby liczyć na odszkodowania wywołane naruszeniem. Może lepszym rozwiązaniem byłby brak ochrony produktów sztucznej inteligencji. Mogłoby to zachęcić ludzi do większej własnej kreatywności, a nie do wyręczania się w tym zakresie maszynami.

Niezależnie od tego, co powiedziano, jeśli produkty sztucznej inteligencji miałyby zyskać ochronę, powinno z tym iść w parze rozważenie kwestii odpowiedzialności. Maszyny (sztuczna inteligencja) mogą włączać do generowanych produktów cudze utwory w niedozwolony sposób. Kwestia ta była szerzej omawiana w innym miejscu81. Dla osób, których prawa naruszono, powinno być czytelne, kto odpowiada w sytuacji, gdy sztuczna inteligencja dokonała niedozwolonych zapożyczeń. Czy odpowiedzialność spoczywa na twórcy, producencie, ewentualnie jest ona solidarna z innymi osobami. Zagadnienia te mają doniosłość praktyczną i muszą być stawiane na równi z tym, czy rozszerzyć ochronę na produkty sztucznej inteligencji.

W prawie patentowym program komputerowy, będący sztuczną inteligencją, nie może być chroniony. Programy komputerowe są wyłączone z pojęcia wynalazku (art. 28 ust. 1 punkt 5 p.w.p.). Można opatentować wynalazek urzeczywistniany przy pomocy sztucznej inteligencji. Chodzić może o urządzenie, którego częścią jest program komputerowy. Dopuszczalna jest patentowa ochrona wynalazku w kategorii sposobu (np. metoda produkcji, której elementem jest sztuczna inteligencja sterująca pracą maszyn przemysłowych). Abstrakcyjnie rozumiany program komputerowy (oderwany od urządzenia, sposobu) opatentowany być jednak nie może. Patent chroni oczywiście w wymienionych przypadkach rozwiązanie jako całość. Monopolizuje użycie sztucznej inteligencji w ramach konkretnego urządzenia bądź też sposobu. Posłużenie się nią poza zakresem tych urządzeń czy sposobów jest dozwolone. Stanowi to poważne ograniczenie możliwości ochrony sztucznej inteligencji wszędzie tam, gdzie może ona być szeroko wykorzystywana w różnych urządzeniach czy sposobach. Jeśli jest ona ściśle związana z konkretnym wynalazkiem – ochrona patentowa jest silniejsza.

Podobnie jak w przypadku prawa autorskiego, twórcą wynalazku może być tylko osoba fizyczna. Zgłaszający, który nie jest twórcą (np. zamawiający w umowie o dokonanie wynalazku) wywodzi swoje prawo do patentu ze stworzenia wynalazku przez człowieka. Jeśli cechy wynalazku są w całości dziełem maszyny, istnieje podmiotowa przeszkoda do ubiegania się o patent. Nie powinien wówczas zostać udzielony. Jeśliby doszło do opatentowania, to istnieje podstawa do unieważnienia wyłączności. Prawo do ubiegania się o patent nie wynika de lege lata z faktu wygenerowania rozwiązania technicznego przez maszynę. Można byłoby rozszerzyć możliwość uzyskiwania patentu na rozwiązania wygenerowane przez sztuczną inteligencję. To jednak, jak w przypadku zmian w prawie autorskim, wymagałoby dokładniejszej analizy odnośnie do gospodarczych skutków takiej nowelizacji. Kryteria uzyskania ochrony patentowej (przedmiotowe) spełnić jest trudniej niż osiągnąć cechy utworu. Można sądzić, że nawet w razie stworzenia możliwości patentowania sztucznej inteligencji pojawiłoby się w tym zakresie mniej wynalazków niż utworów będących ową inteligencją. Ochronę prawnoautorską (np. na oprogramowanie) łatwiej uzyskać. Utworom nie stawia ustawodawca tak surowych kryteriów jak wynalazkom. Często też koszty ponoszone na badania nad wynalazkami znacznie przewyższają nakłady na prace kończące się stworzeniem utworów. Zmiany w prawie patentowym mogłyby zapewnić przynajmniej częściowy zwrot inwestycji w prace nad wynalazkami.

Oprócz prawa autorskiego oraz patentowego narzędziem ochrony sztucznej inteligencji mogą być regulacje ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Zakres roszczeń, które ta ostatnia ustawa przyznaje, jest stosunkowo szeroki82. Najlepiej do ochrony sztucznej inteligencji dostosowane jest przeciwdziałanie naruszeniu tajemnicy przedsiębiorstwa. Jeśli dane rozwiązania stanowią wspomnianą tajemnicę, ochrona przysługuje im niezależnie od tego, czy są dziełem człowieka. Innymi słowy, przedmiot tajemnicy może korzystać z ochrony, choćby nawet był w całości wytworem maszyny. Jest to istotna przewaga mechanizmu ochrony tajemnicy przedsiębiorstwa w stosunku do prawa autorskiego czy patentowego. Inne zalety są związane z tym, że ochrona tajemnicy przedsiębiorstwa nie jest ograniczona w czasie. Nie wygasa wobec tego z upływem ustawowo określonego okresu trwania (w przeciwieństwie np. do ochrony patentowej). Kluczowe jest wymaganie od tajemnicy przedsiębiorstwa wartości gospodarczej. Tę ostatnią sztuczna inteligencja niewątpliwie posiada. Może ona rozwiązywać problemy istniejące na rynku inwestycyjnym, w bankowości czy zarządzaniu. Jeśli nawet nie eksploatuje jej bezpośrednio dysponent, to może przedmiot tajemnicy np. licencjonować.

Żeby móc korzystać z ochrony ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, trzeba spełniać określone kryteria, w tym podmiotowe, wynikające z u.z.n.k. Osoby, które nie są przedsiębiorcami, nie mogą powołać się na ochronę ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Dlatego, jeśli utrzymują w sekrecie rozwiązania dotyczące sztucznej inteligencji, to nie stanowią one tajemnicy przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 11 u.z.n.k. Tę ostatnią można określić, jako „komercyjne know-how”. „Know-how niekomercyjne” (należące do osób niebędących przedsiębiorcami) może być natomiast chronione w inny sposób. W rachubę wchodzą przepisy k.c. o odpowiedzialności deliktowej (art. 415, art. 439 k.c.).

Pośrednią majątkowych interesów związanych ze sztuczną inteligencją mogą realizować przepisy o dobrach osobistych twórców (art. 23 i 24 k.c.). Naruszeniu praw osobistych (np. do autorstwa sztucznej inteligencji) może towarzyszyć wyrządzenie szkody majątkowej. Można wówczas dochodzić jej naprawienia (art. 24 § 2 k.c.). Pewną ochronę mogą realizować normy prawa kontraktowego. Jednak w porównaniu do ochrony praw własności intelektualnej ochrona dóbr osobistych i ochrona kontraktowa mogą okazać się niewystarczające.

Można rozważyć, czy – biorąc pod specyfikę sztucznej inteligencji – nie byłoby najlepszym rozwiązaniem stworzenie modelu ochrony poza prawem autorskim i patentowym.

R. Markiewicz, Sztuczna inteligencja, s. 1441.

Wyjaśniano to bliżej w § 3 niniejszego opracowania.

R. Markiewicz, Sztuczna inteligencja, s. 1450.

Nie zawsze taka zachęta jest skuteczna. Objęcie prawami pokrewnymi edycji naukowych i krytycznych nie zachęciło wydawców do większej aktywności na tym polu.

Zob. wyrok SN z 7 grudnia 2017 r. V CSK 145/17, LEX Nr 2459732.

Zob. § 3 niniejszego opracowania.

Zob. art. 18 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

Bibliografia:

Apanowicz, J., Metodologiczne uwarunkowania pracy naukowej, Warszawa 2005.

Banaszak, B., Preisner, A. (red.), Prawa i wolności obywatelskie w Konstytucji RP, Warszawa 2002.

Chłopecki, A., Sztuczna inteligencja – szkice prawnicze i futurologiczne, Warszawa 2018.

Drozd, E., Numerus clausus praw rzeczowych, w: S. Sołtysiński (red.), Problemy kodyfikacji prawa cywilnego. Księga pamiątkowa ku czci Prof. Z. Radwańskiego, Poznań 1990.

Dyoniak, A., Pojęcie majątku w prawie cywilnym, „Państwo i Prawo” 1985, z. 11–12.

Garbian, A.M., Poźniak-Niedzielska, M., Osoba prawna jako podmiot praw autorskich, „Annales UMCS” 1979, nr 1.

Gawlik, B., Umowa know-how. Zagadnienia konstrukcyjne, ZNUJ PWiOWI 1974, z. 3.

Grzybowski, S., Kopff, A. (red.), Prawo wynalazcze. Zagadnienia wybrane, Warszawa 1978.

Jankowska, M., Autor i prawo do autorstwa, Warszawa 2011.

Juściński, P.P., Prawo autorskie w obliczu rozwoju sztucznej inteligencji, ZNUJ PPWI 2019, z. 1.

Konieczna, A., Problematyka sztucznej inteligencji w świetle prawa autorskiego, ZNUJ PPWI 2019, z. 4.

Kostański, P. (red.), Prawo własności przemysłowej. Komentarz, Warszawa 2014.

Księżak, P., Zdolność prawna sztucznej inteligencji, w: W. Robaczyński (red.), Czynić postęp w prawie. Księga jubileuszowa dedykowana profesor Birucie Lewaszkiewicz-Petrykowskiej, Warszawa 2017.

Kurosz, K., Zawieranie umów przez sztuczną inteligencję (systemy autonomiczne) a wady oświadczeń woli – wprowadzenie do problemu, w: W. Robaczyński (red.), Czynić postęp w prawie. Księga jubileuszowa dedykowana profesor Birucie Lewaszkiewicz-Petrykowskiej, Warszawa 2017.

Markiewicz, R., Sztuczna inteligencja i własność intelektualna, w: A. Adamczak (red.), 100 lat ochrony własności intelektualnej w Polsce. Księga jubileuszowa Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2018.

Michalak, A. Odpowiedzialność cywilnoprawna w obrocie oprogramowaniem komputerowym w erze sztucznej inteligencji, Warszawa 2021.

Niewęgłowski, A., Wyniki prac badawczych w obrocie cywilnoprawnym, Warszawa 2010.

Nowińska, E., Szczepanowska-Kozłowska, K., Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz, Warszawa 2017.

Osajda, K. (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Część ogólna. Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny. Prawo o notariacie (art. 79–95 i 96–99), t. 1, Warszawa 2017.

Osajda, K. (red.), System prawa prywatnego. Prawo zobowiązań – część ogólna, t. 5, Warszawa 2020.

Polański, P., Zwalczanie bezprawnych treści oraz zapewnienie dostępności cyfrowej za pomocą algorytmów sztucznej inteligencji, w: L. Lai, M. Świerczyński (red.), Prawo sztucznej inteligencji, Warszawa 2020.

Poźniak-Niedzielska, M., Kodeks cywilny a prawo na dobrach niematerialnych, „Zeszyty Naukowe Instytutu Badania Prawa Sądowego” 1983, z. 19–20.

Poźniak-Niedzielska, M., Wzory zdobnicze i ich ochrona, Warszawa 1978.

Preussner-Zamorska, J., Prawo do autorstwa wynalazku, ZNUJ PWiOWI 1974, z. 2.

Pyrża, A. (red.), Poradnik wynalazcy. Procedury zgłoszeniowe w systemie krajowym, europejskim, międzynarodowym, Warszawa 2009.

Skubisz, R. (red.), System prawa prywatnego. Prawo własności przemysłowej, t. 14A, Warszawa 2012.

Staszków, M. Wynalazki i ich ochrona w prawie polskim, Wrocław – Warszawa – Kraków 1970.

Staszków, M., Zagadnienia ochrony prawnej odkryć naukowych, w: Zagadnienia wynalazczości i ochrony patentowej, ZN AGH 1971, Nr 266.

Szajkowski, A., Wynalazki wspólne. Aspekty prawne, Warszawa – Wrocław 1982.

Szczotka, J., Poźniak-Niedzielska, M., Prawo autorskie. Zarys problematyki, Warszawa 2020.

Szczudlik, K., Odpowiedzialność za naruszenie praw autorskich przez sztuczną inteligencję, <https://newtech.law/pl/odpowiedzialnosc-naruszenie-praw-autorskich-sztuczna-inteligencje/> [dostęp 26 października 2020].

Szewc, A., Jyż, G., Prawo własności przemysłowej, Warszawa 2003.

Szwaja, J. (red.), Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz, Warszawa 2019.

Szwaja, J., Szajkowski, A. (red.), System prawa własności intelektualnej, t. III, Prawo wynalazcze, Wrocław 1990.

Vall du, M., Umowa wdrożeniowa, ZNUJ PWiOWI 1986, z. 42.

Waluszewski, J., Unieważnienie patentu. Zagadnienia konstrukcyjne, ZNUJ PWiOWI 1981, z. 24.

Wojciechowska, A., Autorskie prawa osobiste twórców dzieła audiowizualnego, ZNUJ PWiOWI 1999, z. 72.

Zalewski, T., Definicja sztucznej inteligencji, w: L. Lai, M. Świerczyński (red.), Prawo sztucznej inteligencji, Warszawa 2020.