Zawody prawnicze a sztuczna inteligencja

dr Mariusz Filipek, Uniwersytet Marii-Curie Skłodowskiej

ORCID 0000-0003-4089-200X

Recenzenci prof. dr hab. Mirosław Karpiuk, prof. dr hab. Mirosław Sadowski

redakcja językowa Lexeme (Agata Sawicka-Korgol)

przygotowanie ebooka 4idea

Projekt okładki 4idea (Gabriela Chołuj)

Na okładce wykorzystano reprodukcję obrazu Suprematism autorstwa Kazimira Malevicha

Copyright © by Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2021

ISBN 978-83-66344-86-0

Wydawnictwo Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości

ul. Krakowskie Przedmieście 25, 00-071 Warszawa

sekretariat tel.: (22) 464 92 24, fax: (22) 464 92 23, e-mail: wydawnictwo@iws.gov.pl

Zawody prawnicze a sztuczna inteligencja

Funkcjonowanie zawodów prawniczych w Polsce opiera się na modelu mającym swe źródła jeszcze w starożytnym Rzymie1, zresztą jak znaczna część norm prawa, szczególnie z dziedziny cywilistyki. W Polsce wyróżnia się obecnie wiele zawodów prawniczych2, choć niniejsze opracowanie poświęcone będzie zasadniczo zawodowi sędziego, prokuratora, adwokata, radcy prawnego, notariusza i komornika. Podkreślić należy, że choć zawody prawnicze ewoluowały, a każde europejskie państwo cieszy się autonomią prawa, to ze względu na znaczący wpływ prawodawstwa Unii Europejskiej na normy krajowe, postępującą globalizację i cyfryzację3, a co za tym idzie przenikanie się i zderzanie porządków prawnych różnych państw4, warto spojrzeć na tę problematykę z nieco szerszej perspektywy, wychodząc poza ramy krajowych regulacji jej poświęconych. Jest to tym bardziej istotne, że nie tylko prawodawstwo UE dotyczące samych zawodów prawniczych, lecz w dużo większym stopniu ogólne prawodawstwo Unii oddziałuje na funkcjonowanie przedstawicieli poszczególnych zawodów prawniczych5.

Postępująca globalizacja i cyfryzacja zachęcają do zmierzenia się z problemem wykorzystania sztucznej inteligencji w ramach wykonywania poszczególnych zawodów prawniczych6. Choć jak już wspomniano powyżej, prawodawstwo Unii Europejskiej nie odnosi się do warunków wykonywania poszczególnych zawodów prawniczych (oprócz zawodu adwokata), zauważalne są podobieństwa między regulacjami obowiązującymi w poszczególnych państwach. Zaznaczyć należy jednak, że w podejściu krajowych prawodawców do zawodów prawniczych zasadniczo dominują odrębności, głęboko zakorzenione w historycznych tradycjach poszczególnych regionów7. Nie zmienia to faktu, że w praktyce obowiązuje szereg ponadnarodowych regulacji czy zaleceń w stosunku do zawodów prawniczych, wydanych chociażby na poziomie Rady Europy8.

Sędziowie

Sędzia zgodnie ze słownikową definicją to „osoba powołana do rozpoznawania spraw i wydawania wyroków w imieniu państwa9”. Nieco rozszerzając to pojęcie, warto wskazać, że rolą sędziów zawsze jest bezstronne rozstrzyganie sporów i orzekanie w sprawach na podstawie obowiązujących przepisów prawa, przeprowadzonych dowodów oraz własnego sumienia10. Zaznaczyć należy jednak, że zakres uprawnień, wymogów, sposoby powoływania czy doskonalenia sędziów różnią się w zależności od poszczególnych systemów sądowych11. Zawód sędziego i sądownictwo w ogólności bezsprzecznie wiąże się z klasycznym modelem trójpodziału władzy, w którym jednym z elementów jest właśnie władza sądownicza12. W teorii trójpodziału władzy podkreślenie roli sądownictwa jest wyrazem powszechnie odczuwalnej potrzeby uniezależnienia wymiaru sprawiedliwości od władzy wykonawczej13, co znajduje odzwierciedlenie w polskim prawodawstwie. Władza sądownicza należy bowiem w systemie państwa polskiego do głównych filarów władzy państwowej i stanowi kluczowy element państwa prawa14.

W obowiązującej Konstytucji RP15 sformułowano postanowienia, z których wynika, że władzę sądowniczą w Polsce sprawują sądy i trybunały16. Na wymiar sprawiedliwości składają się zaś: Sąd Najwyższy oraz sądy: powszechne, administracyjne i wojskowe17. Sądy i trybunały wyrokują w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, a ich kształt, podział i zadania na przestrzeni lat ulegają kolejnym zmianom czy przekształceniom18. Obecnie zadania sądów, ich organizację oraz sposób funkcjonowania sędziów oprócz Konstytucji RP reguluje szereg aktów prawnych, spośród których na szczególną uwagę zasługują: ustawa Prawo o ustroju sądów powszechnych19, ustawa o Sądzie Najwyższym20 oraz ustawa Prawo o ustroju sądów administracyjnych21. Sędziów cechować ma ponadprzeciętna wiedza prawnicza oraz doświadczenie życiowe, a konstytucja daje im także gwarancję stabilności zatrudnienia, godziwe wynagrodzenie i co najważniejsze – niezawisłość22. Wyznacznikiem i gwarantem niezawisłości sędziego jest jego podległość wyłącznie konstytucji i ustawom23. Metodyka pracy sędziego uzależniona jest od dziedziny prawa, w zakresie której powierzono mu sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Wynika to z faktu, iż poszczególne rodzaje postępowania regulowane są przez inne akty prawa, takie jak chociażby Kodeks postępowania cywilnego24 czy Kodeks postępowania karnego25. Możliwe wydaje się jednak wyróżnienie wspólnych etapów w pracy sędziego, niezależnie od dziedziny, którą obejmuje jego praktyka. W pierwszej kolejności konieczne jest zbadanie przez sędziego możliwości osobistego występowania w danej sprawie (weryfikacja, czy nie zachodzą przesłanki wyłączenia sędziego, a następnie potwierdzenie właściwości miejscowej i rzeczowej danego sądu. W dalszej kolejności dochodzi do sprawdzenia zaistnienia przesłanek procesowych i zapoznania się z całością akt sprawy26. Pozytywna weryfikacja, to jest uznanie przez sędziego, że w obliczu przeprowadzonej weryfikacji zasadne jest jego procedowanie w konkretnej sprawie, pozwala na podjęcie dalszych czynności – procesowych. Na tym etapie oprócz najbardziej oczywistej czynności, jaką jest przewodniczenie rozprawom, sędzia weryfikuje obowiązujące go terminy, prowadzi niezbędną korespondencję, przeprowadza dowody, przedstawia wykładnię przepisów, a w konsekwencji dokonuje ich subsumpcji w sposób pozwalający na wyrokowanie, co wiąże się zasadniczo z koniecznością sporządzenia uzasadnienia27. Na arenie międzynarodowej sędziowie współpracują i wymieniają się doświadczeniami w ramach organizacji, takich jak: Międzynarodowe Stowarzyszenie Sędziów28, Europejskie Zrzeszenie Sędziów i Prokuratorów29, Europejskie Zrzeszenie Sędziów na rzecz Demokracji i Wolności30 czy Zrzeszenie Europejskich Sędziów Sądów Administracyjnych31. Jest to niewątpliwym przejawem globalizacji, która przyczynia się do doskonalenia czy wypracowywania wspólnych rozwiązań i z pewnością mogłoby zostać wykorzystane do opracowania i wdrożenia wspólnych rozwiązań usprawniających funkcjonowanie sędziów, posługując się przy tym sztuczną inteligencją. Sędziowie w codziennej pracy potrzebują dostępu do aktualnych przepisów prawa oraz orzecznictwa32. Ogół niezbędnych umiejętności i wiedzę, w Polsce, sędziowie zdobywają podczas aplikacji, której celem jest uzyskanie przez aplikantów niezbędnej wiedzy i praktycznego przygotowania do zajmowania stanowisk sędziego. W zakresie ich kształcenia i doskonalenia kluczową rolę pełni Krajowa Szkoła Sądownictwa i Prokuratury33. Szkolenie i doskonalenie zawodowe sędziów w celu uzupełnienia ich specjalistycznej wiedzy i umiejętności zawodowych opiera się na analizach i badaniach służących ustaleniu kompetencji i kwalifikacji wymaganych na stanowiskach pracy w sądach. Warto podkreślić, że Krajowa Szkoła Sądownictwa i Prokuratury jest zakładem administracyjnym, co ma istotne znaczenie z perspektywy niezależności sędziów i jakości ich kształcenia. KRSiP stanowi zatem jednostkę organizacyjną „niebędącą organem państwowym ani organem samorządu, która została powołana do wykonywania zadań publicznych i jest uprawniona do nawiązywania stosunków administracyjnoprawnych34”. Niezależnie od konieczności posiadania znacznego zasobu wiedzy sędziowie potrzebują dostępu do baz orzecznictwa i aktów prawnych, które będą aktualne35. Kluczową rolę pełnią obecnie w tym zakresie tak zwane systemy informacji prawnej. Pozwalają one na porządkowanie i gromadzenie informacji z obszaru niemal wszystkich dziedzin prawa, zapewniając stały do nich dostęp36. Korzystanie z nich wymaga również dodatkowych umiejętności i często nie daje oczekiwanych rezultatów, w szczególności jeśli chodzi o wyszukiwanie potrzebnych treści czy kształtowanie procesu cytowania37. Nie bez znaczenia w pracy sędziów pozostają także asystenci i referendarze, których wsparcie jest nieocenione, choć z perspektywy kosztów funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości wiąże się ze znacznymi wydatkami38. Dzięki dostępnym technologiom mogłyby one zostać zoptymalizowane.

Funkcje te występują oczywiście także w innych systemach, choć ich nazwy i realizowane zadania nieco się różnią39. Zasadniczo osoby te wspomagają sędziów w wykonywaniu zadań z zakresu sprawowania wymiaru sprawiedliwości, zarządzają sądami, a nawet dysponują kompetencjami w określonych rodzajach postępowań40. Odgrywają one zatem istotną rolę w sądach, przyjmując również strony postępowań, przygotowując pisma oraz zapewniając ogólną skuteczność wymiaru sprawiedliwości41. Referendarze na szczeblu europejskim współpracują w ramach Europejskiej Unii Referendarzy Sądowych42 – organizacji pozarządowej zrzeszającej stowarzyszenia zawodowe z szeregu państw, co pokazuje rozmiar i wagę zadań im powierzonych43.

Prokuratorzy

Kolejny niezwykle istotny z perspektywy wymiaru sprawiedliwości zawód prawniczy wykonują prokuratorzy. Tworzą oni prokuraturę, a spośród całego ich grona wyróżnić należy prokuratora generalnego, prokuratora krajowego, pozostałych zastępców prokuratora generalnego oraz prokuratorów powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury i prokuratorów Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, zwanego dalej Instytutem Pamięci Narodowej44. W postępowaniach karnych pełnią oni niezwykle ważną rolę, choć zaznaczyć warto, że w zależności od systemów poszczególnych państw ich kompetencje i powierzone im zadania w znacznym stopniu się różnią45. Prokuratura, a co za tym idzie prokuratorzy, wykonuje zadania w obszarze ścigania przestępstw, a jej zadaniem jest stanie na straży praworządności46. W doktrynie spotkać można pogląd, iż „dla prokuratury strzeżenie praworządności jest zadaniem nie tyle podstawowym, ile w istocie rzeczy jedynym47”, co wiąże się z faktem, iż zadanie to wprost sformułowano w Konstytucji RP48. Ponadto wskazuje się, iż de facto wszystkie zadania przypisane prokuratorom stanowią wyraz realizacji tej funkcji, gdyż zmierzają one do utrwalania oraz pogłębiania praworządności, co znakomicie ilustruje obowiązek ścigania przestępstw, stanowiący pozornie odrębną sferę działania, a będący w istocie rzeczy wyrazem troski o praworządność49. Ustawodawca przypisał prokuratorom szereg zadań. Przede wszystkim zajmują się oni prowadzeniem i nadzorowaniem postępowań przygotowawczych w sprawach karnych oraz pełnią funkcję oskarżyciela publicznego przed sądami50. Do zadań prokuratorów należy również wytaczanie powództw w sprawach cywilnych oraz składanie wniosków i udział w postępowaniu sądowym w sprawach cywilnych z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, jeżeli tego wymaga ochrona praworządności, interesu społecznego, własności bądź praw obywateli51. Ponadto prokuratorzy podejmują środki przewidziane prawem, zmierzające do prawidłowego i jednolitego stosowania prawa w postępowaniu sądowym, administracyjnym, w sprawach o wykroczenia, a także w innych postępowaniach przewidzianych przez ustawę52. Prokuratorom powierzono też sprawowanie nadzoru nad wykonywaniem postanowień o tymczasowym aresztowaniu oraz innych decyzji o pozbawieniu wolności53. Kolejnym zadaniem prokuratorów jest gromadzenie, przetwarzanie i analizowanie w systemach informatycznych danych, w tym danych osobowych, pochodzących z prowadzonych lub nadzorowanych na podstawie ustawy postępowań oraz z udziału w postępowaniu sądowym, administracyjnym, w sprawach o wykroczenia lub innych postępowaniach przewidzianych przez ustawę, przekazywanie danych i wyników analiz właściwym organom, w tym organom innego państwa, jeżeli przewiduje to ustawa lub umowa międzynarodowa ratyfikowana przez Rzeczpospolitą Polską54. Prokuratorzy odpowiedzialni są również za zaskarżanie do sądu niezgodnych z prawem decyzji administracyjnych oraz zobowiązani do udziału w postępowaniu sądowym w sprawach zgodności z prawem takich decyzji55. Ponadto prokuratorzy koordynują działania w zakresie ścigania przestępstw oraz przestępstw skarbowych prowadzone przez inne organy państwowe56. Prokuratorzy, sprawując wymiar sprawiedliwości, cieszą się zasadniczo niezależnością, ale obowiązuje ich podległość służbowa. Prokurator generalny jest zatem przełożonym wszystkich prokuratorów57 i przysługują mu uprawnienia (które odpowiednio przysługują szefom prokuratur), takie jak wydawanie poleceń prokuratorowi w każdym postępowaniu w zakresie treści czynności procesowej czy poprzez uchylenie lub zmianę w niemal każdej decyzji procesowej58. Oprócz zadań związanych stricte z wykonywaniem wymiaru sprawiedliwości prokuratorzy muszą także prowadzić badania w zakresie problematyki przestępczości oraz jej zwalczania i zapobiegania oraz współpracę z innymi podmiotami59 (choć nie dotyczy to jednostkowo i bezpośrednio każdego prokuratora). Obowiązani są także do współdziałania z organami państwowymi, państwowymi jednostkami organizacyjnymi oraz organizacjami społecznymi w zapobieganiu przestępczości i innym naruszeniom prawa60. Prokuratorzy współpracują z Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych w zakresie niezbędnym do realizacji jego zadań ustawowych61, angażują się w działania podejmowane przez organizacje międzynarodowe lub ponadnarodowe oraz zespoły międzynarodowe działające na podstawie umów międzynarodowych, w tym umów konstytuujących organizacje międzynarodowe, ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską62. Podejmują także współpracę z organizacjami zrzeszającymi prokuratorów lub pracowników prokuratury, w tym współfinansowanie wspólnych projektów badawczych lub szkoleniowych63. Ponadto dla dobra wymiaru sprawiedliwości prokuratura uczestniczy w opiniowaniu projektów aktów normatywnych64 oraz podejmuje inne czynności wynikające z odrębnych aktów prawnych65. Niewątpliwie spośród wymienionych powyżej zadań kluczowym dla prokuratury jest, w sytuacjach tego wymagających, wszczynanie, prowadzenie oraz nadzorowanie przez prokuratorów postępowań przygotowawczych, a po wniesieniu aktu oskarżenia – pełnienie funkcji oskarżyciela publicznego w postępowaniu sądowym, a także udział w postępowaniu wykonawczym66. Realizacja tych zadań wiąże się z koniecznością podejmowania szeregu działań z zachowaniem określonych terminów. Prokuratorzy prowadzą równolegle nawet dziesiątki spraw, nie dysponując obecnie żadnymi narzędziami informatycznymi, które mogłyby im ułatwić pracę67. Dodatkowym obowiązkiem jest tu konieczność kontaktowania się i nadzorowania działań prowadzonych przez organy ścigania, co również prokuratorzy muszą czynić w oparciu o własne notatki, kalendarz czy umiejętności organizatorskie. Praca prokuratora wiąże się także z koniecznością analizy aktualnych przepisów prawa i orzecznictwa, w czym wspierać się może dostępem do systemu informacji prawnej68. Na co dzień prokuratorzy przygotowują także szereg pism, często podobnych, ale mimo to wymagających zaangażowania czasowego w ich przygotowanie, nie mogąc liczyć na pomoc aparatu urzędniczego, który w przypadku sędziów przejmuje część obowiązków. Prokuratorzy prowadzą śledztwa osobiście lub sprawują nad nim nadzór – bez względu na to, czy wszczęli je osobiście, czy też zostało to zainicjowane przez organ postępowania przygotowawczego, który każdorazowo ma obowiązek powiadomić o takim fakcie prokuratora, doręczając mu odpis stosownego postanowienia69. Prokurator ma także możliwość przejęcia do prowadzenia dochodzeń bez względu na ich przedmiot70. Zasady te stosuje się do dochodzeń prowadzonych przez Policję, Straż Graniczną, Agencję Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Centralne Biuro Antykorupcyjne, a nawet Żandarmerię Wojskową. Warto zauważyć, że w ramach Strategii „Sprawne Państwo 2020” zdiagnozowano szereg problemów związanych z funkcjonowaniem prokuratur, wynikających z braku odpowiednich rozwiązań proceduralnych umożliwiających sprawne prowadzenie postępowań, braku zaplecza eksperckiego pozwalającego na opiniowanie w sprawach, a także z niewystarczającej specjalizacji prokuratorów71. Stwierdzono, że jednym z głównych utrudnień w pracy prokuratora jest „niedostateczne informatyczne wspomaganie prowadzenia postępowań przygotowawczych i organizacji pracy”72. Zdiagnozowano także, że osiągnięcie odpowiedniej efektywności przez prokuratury, oprócz sprawniejszego zarządzania zasobami ludzkimi i doskonalenia kompetencji zawodowych prokuratorów, wymaga wdrożenia zmian systemowych, organizacyjnych i zarządczych, tak aby doprowadzić do poprawy skuteczności i efektywności państwa, a zatem wiązać się musi z kompleksową reformą prokuratury73. Wydaje się, że nie trzeba przekonywać, szczególnie profesjonalistów, jak ważny jest w przypadku prokuratora obowiązek dążenia z najwyższą starannością do wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, a także weryfikacja poczynionych ustaleń w świetle orzecznictwa i dostępnego dorobku doktryny74. Stąd też konieczne jest poszukiwanie narzędzi, które mogłyby ułatwić prokuratorom realizowanie ich poszczególnych obowiązków, a w konsekwencji przyczynić się do ich sprawniejszego i bardziej holistycznego działania. Bez wątpienia kluczowe może okazać się tu wykorzystanie sztucznej inteligencji.

Adwokaci i radcowie prawni

Zawody adwokata i radcy prawnego są niezwykle wymagające, wykonujące je osoby biorą bowiem niejako na swoje barki odpowiedzialność za sposób rozwiązania problemów prawnych ich klientów. Adwokat w ramach czynności zawodowych świadczy pomoc prawną polegającą w szczególności na udzielaniu porad prawnych, sporządzaniu opinii prawnych, opracowywaniu projektów aktów prawnych oraz występowaniu przed sądami i urzędami75. Adwokat ma prawo sporządzania poświadczeń odpisów dokumentów za zgodność z okazanym oryginałem w zakresie określonym odrębnymi przepisami76. Swoje usługi adwokat świadczyć może na rzecz osób fizycznych, podmiotów gospodarczych oraz jednostek organizacyjnych77, przez co rozumieć należy organy państwowe lub samorządowe, osoby prawne, organizacje społeczne lub polityczne oraz inne podmioty nieposiadające osobowości prawnej78. Adwokaci mogą realizować swoją praktykę zawodową w formie kancelarii adwokackiej, zespołu adwokackiego lub spółki cywilnej bądź jawnej, w której wspólnikami są adwokaci, radcowie prawni, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę79. Zawód adwokata może być także wykonywany w ramach spółki partnerskiej, w której partnerami są adwokaci, radcowie prawni, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę80. Ostatnią możliwością prowadzenia praktyki adwokackiej jest bycie komplementariuszem w spółce komandytowej lub komandytowo-akcyjnej, w której komplementariuszami są adwokaci, radcowie prawni, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę81. Zakres praktyki radców prawnych jest obecnie niezwykle zbliżony do uprawnień adwokatów, choć z pewnymi przywilejami, ale i utrudnieniami co do sposobu jej wykonywania. Zgodnie z ustawą o radcach prawnych82 świadczą oni zatem pomoc prawną polegającą w szczególności na udzielaniu porad i konsultacji prawnych, sporządzaniu opinii prawnych, opracowywaniu projektów aktów prawnych oraz występowaniu przed urzędami i sądami w charakterze pełnomocnika lub obrońcy, co jest tożsame z uprawnieniami adwokatów. Radca prawny ma także prawo sporządzania poświadczeń odpisów dokumentów za zgodność z okazanym oryginałem w zakresie określonym odrębnymi przepisami83. Jeśli chodzi o sposób świadczenia usług – pojawiają się pewne odmienności. Radcy prawni mogą bowiem wykonywać swój zawód w ramach stosunku pracy, co nie jest możliwe w przypadku adwokatów84. Oprócz tego dozwolone jest wykonywanie tego zawodu na podstawie umowy cywilnoprawnej, w kancelarii radcy prawnego oraz w spółce cywilnej lub jawnej, w której wspólnikami są radcowie prawni, adwokaci, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę85. Radcy mogą też realizować swoje usługi w formie partnerskiej, w której partnerami są radcowie prawni, adwokaci, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę86, a także w spółce komandytowej lub komandytowo-akcyjnej, w której komplementariuszami są radcowie prawni, adwokaci, rzecznicy patentowi, doradcy podatkowi lub prawnicy zagraniczni wykonujący stałą praktykę87. Podkreślić należy, że do niedawna radcy prawni nie mieli możliwości występowania jako obrońcy w sprawach karnych i karnoskarbowych. Było to uprawnienie zarezerwowane dla adwokatów. Co więcej, do 2007 roku radcy prawni nie byli również uprawnieni do występowania w sprawach rodzinnych. Obecnie te różnice się zatarły, bez zmian pozostał jednak fakt, że radca prawny może być zatrudniony na podstawie stosunku pracy, adwokaci zaś zobowiązani są nadal do wykonywania swego zawodu w formie indywidualnej działalności gospodarczej bądź jako wspólnicy spółek, o czym wspomniano powyżej. Pomimo dopuszczenia radców prawnych do reprezentowania oskarżonych, możliwe jest to wyłącznie, jeśli radca prawny nie pozostaje jednocześnie z oskarżonym w stosunku pracy, z wyłączeniem zatrudnienia pracowników naukowych. Prawo Unii Europejskiej, podobnie jak w przypadku pozostałych zawodów prawniczych, nie zawiera zasadniczo konkretnych regulacji odnośnie do adwokatów i radców prawnych. Należy wspomnieć jedynie Dyrektywę WE z 1998 r. ustanawiającą warunki stałego wykonywania zawodu adwokata w państwie członkowskim, innym niż państwo uzyskania kwalifikacji zawodowych88. Wśród organizacji zrzeszających profesjonalnych pełnomocników na poziomie ponadnarodowym wskazać warto Radę Izb Adwokackich i Stowarzyszeń Prawniczych89, która działając w zakresie spraw istotnych dla wykonywania zawodu adwokata, stara się być łącznikiem dla krajowych izb adwokackich, stowarzyszeń prawniczych, a nawet przedstawicieli Unii Europejskiej. Adwokaci i radcowie prawni muszą być w swej dziedzinie specjalistami uznawanymi przez osoby trzecie, a ich wsparcie udzielane klientom postrzegać należy jako niezwykle istotne. Stanowią zatem niezastąpiony element prawidłowo funkcjonującego wymiaru sprawiedliwości. Ich zadaniem jest dążenie do zrealizowania interesów klientów, obrona ich praw, doradztwo prawne oraz zapobieganie szeroko rozumianym konfliktom czy naruszeniom praw i wolności. Działalnością adwokatów zarządzają organizacje zawodowe lub właściwe organy danego państwa członkowskiego – izby i zrzeszenia zawodowe adwokatów – odpowiedzialne za stanowienie norm etyki zawodowej oraz stosowanie środków dyscyplinarnych. Zarówno w przypadku adwokatów, jak też radców prawnych niezwykle istotna w codziennej praktyce zawodowej jest dbałość o sposób formułowania wypowiedzi, ich precyzyjność oraz wymiar etyczny. Kodeksy etyki zawodowej tych profesji przewidują bowiem, że „adwokat odpowiada za treść i formę pism procesowych przez niego zredagowanych, nawet jeżeli nie zostały przez niego podpisane90”, pism procesowych i innych dokumentów procesowych przez siebie sporządzonych w związku ze świadczoną pomocą prawną91”. Nakłada to na profesjonalnych pełnomocników znaczne brzemię, z jednej strony bowiem oczekiwanie od nich najwyższych standardów moralnych i językowych wydaje się być w pełni uzasadnione, ale z drugiej strony doniosłość czy precyzja określenia jakiegoś zjawiska bądź zachowania wskazywanego w formułowanym przez nich piśmie wymagać może posłużenia się sformułowaniem potocznym bądź zwrotem, który może być poczytywany jako obraźliwy. Dopuszczenie się tego, nawet w interesie klienta, przejrzystości sformułowanego procesu myślowego czy osiągnięcia odpowiedniej figury retorycznej, może wiązać się z narażeniem na poważne reperkusje92. Stąd kluczowe może okazać się zaangażowanie sztucznej inteligencji do analizy pism przygotowywanych przez profesjonalnych pełnomocników, co posłużyć by mogło do wychwytywania fraz potencjalnie niebezpiecznych i ich pomijania, wyjaśniania czy złagodzenia wydźwięku wypowiedzi.

Komornicy

Komornicy są funkcjonariuszami publicznymi93 podlegającymi nadzorowi sądu oraz prezesa sądu rejonowego, przy którym wykonują swoje czynności94. W zakresie wykonywania działań w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym komorników postrzega się jako organ władzy publicznej95. Do obowiązków komorników należy wykonywanie orzeczeń sądowych w sprawach o roszczenia pieniężne i niepieniężne oraz zabezpieczenie roszczeń, w tym europejskich nakazów zabezpieczenia na rachunku bankowym96, wykonywanie innych tytułów wykonawczych oraz tytułów egzekucyjnych, które podlegają wykonaniu w drodze egzekucji sądowej bez zaopatrywania ich w klauzulę wykonalności97, wykonywanie postanowień o zabezpieczeniu spadku lub sporządzanie spisu inwentarza98, a także wykonywanie zadań określonych w innych ustawach99. Dodatkowo komornicy mogą podejmować czynności, na zlecenie sądu albo wniosek powoda zobowiązanego przez sąd, polegające na doręczaniu bezpośrednio adresatowi zawiadomienia sądowego, pisma procesowego bądź innych dokumentów sądowych za potwierdzeniem odbioru i oznaczeniem daty albo poprzez stwierdzenie, że adresat pod podanym adresem nie zamieszkuje100. Ponadto komornicy mogą podejmować czynności zmierzające do ustalenia aktualnego adresu zamieszkania adresata101, sporządzać protokoły stanu faktycznego102, a także – na wniosek organizatora licytacji – sprawować urzędowy nadzór nad dobrowolnymi publicznymi licytacjami, z przybiciem najniższej lub najwyższej oferty103. Komornicy przy wykonywaniu swoich czynności podlegają wyłącznie Ustawie104 oraz orzeczeniom sądowym, prowadzone zaś przez nich egzekucje sądowe oraz sami komornicy podlegają nadzorowi judykacyjnemu sądu. Strony postępowań, w których prowadzone są egzekucje – dłużnicy i wierzyciele – uprawnione są do zaskarżenia do sądu każdej czynności komornika105. Przepisy dotyczące zawodu komornika zawsze regulowane są na poziomie prawodawstwa państw członkowskich, a ich regulacje różnią się w poszczególnych krajach106. Pomimo tego osoby wykonujące ten zawód zrzeszają się na szczeblu Unii Europejskiej w ramach Europejskiej Unii Komorników107. Celem UEHJ jest ulepszanie krajowego prawa procesowego oraz promowanie pomysłów, idei, projektów i inicjatyw pomocnych w rozwoju zawodu komornika. UEHJ reprezentuje jej członków na forum organizacji europejskich oraz zapewnienia współpracę z krajowymi organizacjami zawodowymi108. Komornicy współpracują także, podejmując działania w Europejskiej Izbie Komorników Sądowych, która jest stowarzyszeniem działającym na podstawie prawa belgijskiego i stawia sobie za cel zwiększanie zaangażowania komorników we wspólne i ujednolicone działania na forum europejskim109. Cały państwowy system egzekucji sądowej utrzymywany jest wyłącznie z opłat egzekucyjnych – bez żadnego bezpośredniego udziału budżetu110. Powoduje to po stronie komorników obowiązek niezwykle skrupulatnego zarządzania i dysponowania wpływami z prowadzonych egzekucji111. Praca w tym zawodzie wiąże się także z koniecznością przygotowywania i wysyłania dużej liczby pism, co zajmuje znaczną część czasu pracy komornika lub jego biura. Wybór treści pism czy podejmowania określonych czynności komorniczych wymaga od komorników wysokiej specjalizacji i skrupulatności. Wydaje się jednak, że dzięki zastosowaniu sztucznej inteligencji znaczna część ich zadań mogłaby zostać uproszczona, a przede wszystkim ograniczona czasowo, zamykając się w ramach kilku kliknięć w stosownym systemie.

Notariusze

Notariusz to prawnik powołany do dokonywania czynności, którym strony są obowiązane lub pragną nadać formę notarialną112. Notariusze w zakresie swoich uprawnień działają jako osoby zaufania publicznego, korzystając z ochrony przysługującej funkcjonariuszom publicznym113. Czynności notarialnych zasadniczo dokonuje się w języku polskim114, a dokonane przez notariusza zgodnie z prawem – mają charakter dokumentu urzędowego115. Notariusze związani są tajemnicą zawodową116. Dysponują zatem pewnym zakresem władzy publicznej, wykonując swe funkcje w ramach niezależnego zawodu117. Notariusz powinien być także bezstronny, a jego czynności są wiążące oraz podlegają egzekucji118. W państwach Unii Europejskiej, których systemy prawne opierają się na prawie rzymskim, funkcjonuje około 35 tys. notariuszy. Współpracują oni w ramach Rady Notariatów Unii Europejskiej119, która reprezentuje notariaty państw członkowskich, w których zawód notariusza uregulowany jest w sposób odpowiadający koncepcji pochodzącej z prawa rzymskiego120. Czynności notarialne dokonywane przez notariusza polegać mogą na: sporządzaniu aktów notarialnych, sporządzaniu aktów poświadczenia dziedziczenia, sporządzaniu poświadczeń, doręczaniu oświadczeń spisywaniu protokołów, sporządzaniu protestów weksli i czeków, przyjmowaniu na przechowanie dokumentów, pieniędzy i papierów wartościowych, sporządzaniu wypisów, odpisów i wyciągów dokumentów, sporządzaniu, na żądanie stron, projektów aktów, oświadczeń i innych dokumentów, podejmowaniu innych czynności wynikających z odrębnych przepisów121. Dokonując czynności, notariusz ma obowiązek czuwać nad odpowiednim zabezpieczeniem praw i interesów stron oraz innych osób, dla których czynność notarialna może spowodować skutki prawne122. Ponadto notariusz powinien udzielać stronom wyjaśnień w zakresie dokonywanych czynności123, same zaś akty i dokumenty powinny być w pełni zrozumiałe i przejrzyste124. Za dokonanie określonych czynności notariusze pobierają taksę notarialną, która stanowi jedyne wynagrodzenie notariusza. Jednak zaznaczyć należy, że notariusze oprócz należnej im taksy (wynagrodzenia) pobierają od swych klientów, a następnie odprowadzają na rzecz Skarbu Państwa i samorządów (o ile tak wynika z przepisów prawa) podatek od czynności cywilnoprawnych, podatek od darowizny, oraz – na rachunki właściwych sądów rejonowych – opłaty sądowe od wniosków o wpisy w księgach wieczystych zawartych w aktach notarialnych. Ściślej, notariuszowi za dokonanie czynności notarialnych przysługuje wynagrodzenie ustalone w treści umowy zawartej ze stronami czynności, jednak nie wyższe niż maksymalne stawki taksy notarialnej właściwe dla danej czynności. Znajomość wysokości taksy w poszczególnych sprawach oraz rozważenie, jaką ostatecznie stawkę wskazać klientom, wymaga obecnie sporego zaangażowania notariusza125. Wydaje się zatem, że pomocna mogłaby tu być sztuczna inteligencja, która w zależności od rodzaju sprawy wskazywałaby automatycznie taksę notarialną, a w przypadku ustawienia stałego parametru, np. 80% taksy notarialnej, wskazywałaby ostateczną kwotę, jaką notariusz powinien zaproponować klientowi. Podobnie przydatność sztucznej inteligencji mogłaby zostać doceniona przez notariuszy w zakresie sporządzania aktów notarialnych. Szczególnie przydatne mogłoby się okazać użycie sztucznej inteligencji do „podstawienia” danych na strony aktu notarialnego w przypadku, kiedy określony notariusz współpracuje z deweloperem i zawierane są u niego, w znacznej ilości, tożsame umowy różniące się zasadniczo kilkoma szczegółami.

Dokonując analizy zawodów prawniczych w ich konwencjonalnym kształcie, należy dokonać tedy szeregu rozważań z punktu widzenia istoty sztucznej inteligencji, a ściślej – jej roli czy też wpływu na dalszy rozwój i funkcjonowanie. Wypada w tym miejscu zastanowić się, czy np. sztuczna inteligencja może być etyczna, jak będzie przedstawiał się ciężar dowodu przy zastosowaniu sztucznej inteligencji, co z wykładnią prawa czy też jednolitością orzecznictwa i jakże ważną kontrolą instancją wyroków, jak również jakie zastosowanie będą miały systemy informatyczne w pracy prawnika wspomaganego sztuczną inteligencją.

Etyka prawnicza a sztuczna inteligencja

Słowo „etyka” pochodzi od greckiego ethike i oznacza moralność (ethikos to moralny, etyczny, od ethos – zwyczaj, obyczaj). Etykę jako trzeci dział – obok fizyki i logiki – wprowadził do starożytnej filozofii Arystoteles (384–321 p.n.e.). Nazywał ją filozofią praktyczną. Normy etyczne zawarte są w Konstytucji RP, zasadach religijnych, etyka obowiązuje w większości miejsc pracy. Etyka to dyscyplina naukowa zajmująca się moralnością. Jest teoretycznym ujęciem moralności. Rozróżnieniem między tym, co dobre i złe, słuszne i krzywdzące. W praktyce jednak nazwy te stosowane są zamiennie. Moralność jest czymś jednak głębszym, czymś, czego nie można się nauczyć, czymś, co wynika z głębi człowieka i jego potrzeb wraz z postrzeganiem dobra i zła. Zadaniem etyki jest tym samym formułowanie zasad i norm, które zachowują powyższe wymagania.

Szczegółowym ustalaniem norm postępowania i spełnianych wartości w odniesieniu do konkretnych zawodów zajmują się etyki zawodowe. Ogólną funkcją każdej etyki zawodowej jest dbałość o cały mechanizm, na wszystkich jego szczeblach i we wszystkich działaniach.

Etyka zawodowa jest przede wszystkim etyką normatywną, jej zadaniem jest ukazywanie norm właściwego działania dla poszczególnych grup zawodowych. W takim aspekcie za wartości zawodowe należałoby według różnych poglądów uznać godność zawodu, honor, uczciwość, bezinteresowność, uprzejmość, odwagę, delikatność oraz powściągliwość126 lub lojalność, integralność, niezależność, niezawisłość, bezstronność, staranność i odpowiedzialność127, lub autonomię, kompetencję, uczciwość, poufność, konflikt interesów, reklamę i akwizycję oraz honoraria128. Zasady etyki zawodowej muszą obowiązywać wszystkich przedstawicieli danego zawodu. Złamanie zasad etyki zawodowej może skutkować nałożeniem określonych sankcji z najbardziej dolegliwą, czyli odebraniem prawa do wykonywania zawodu. Zasady etyki zawodowej mają na celu przeciwdziałanie nadużyciom. Podstawowymi funkcjami etyki zawodowej są: regulowanie stosunków wewnątrz danej grupy, jak również zabezpieczenie grup zawodowych przed zagrażającymi niebezpieczeństwami moralnymi. Każda osoba pracująca w danym zawodzie powinna samodzielnie określić, czy jej zachowanie może zostać uznane za nieetyczne. Przenosząc powyższe na grunt poszczególnych zawodów prawniczych, należy wskazać, iż „z pełnieniem urzędu sędziego wiążą się szczególne obowiązki oraz ograniczenia osobiste [...]. Sędzia powinien zawsze kierować się zasadami uczciwości, godności, honoru, poczuciem obowiązku oraz przestrzegać dobrych obyczajów”129. Prokurator powinien działać „niezależnie, ale odpowiedzialnie, wyrażając obiektywnie i jasno swoją troskę o sprawiedliwość, jest strażnikiem interesów państwa, społeczeństwa i wymiaru sprawiedliwości [...]. Prokurator powinien wykonywać zawód rzetelnie, konsekwentnie i sprawnie, przestrzegać i chronić prawa człowieka, unikać dyskryminacji zarówno podejrzanych, jak i ofiar przestępstw [...], wypełniać swe zadania bezstronnie i obiektywnie”130. Komornik zobowiązany jest „wykonywać czynności zawodowe według najlepszej woli i wiedzy, z należytą uczciwością i bezstronnością, rzetelnością i sprawnością”131. Podstawowymi zasadami, którymi musi kierować się notariusz „są: uczciwość, rzetelność, niezależność oraz bezstronność i zachowanie tajemnicy zawodowej. [...] Notariusz winien swą postawą i działaniem dawać dobre świadectwo zawodowi oraz dbać o powagę, honor i godność zawodu”132. Adwokat ma obowiązek wykonywania „czynności zawodowych według najlepszej woli i wiedzy, z należytą uczciwością, sumiennością i gorliwością”133. Radca prawny zaś „obowiązany jest wykonywać czynności zawodowe zgodnie z obowiązującymi przepisami, według najlepszej woli i wiedzy, uczciwie, rzeczowo, z należytą starannością [...]. Radca prawny obowiązany jest podejmować wszelkie czynności, jakie w granicach prawa mogą być podjęte w interesie podmiotu, na rzecz którego świadczy pomoc prawną, niezależnie od rodzaju umowy łączącej radcę prawnego z tym podmiotem”134.

W tym miejscu należy podnieść, iż rozwój sztucznej inteligencji prowadzi do wniosku, że pomimo nieosobowego charakteru, jej szerokie wykorzystanie na gruncie prawniczym nie mogłoby odbyć się bez nałożenia na nią także określonych norm czy też zasad etyki. Tym samym sztuczna inteligencja powinna być zgodna z prawem, zgodna ze wszystkimi obowiązującymi przepisami i regulacjami. Powinna być odporna, zarówno z technicznego, jak i społecznego punktu widzenia, ponieważ nawet przy dobrych intencjach systemy sztucznej inteligencji mogą powodować niezamierzoną szkodę135. Grupa ekspertów wysokiego szczebla wskazała siedem kluczowych wymagań, po których spełnieniu można uznać system AI za godny zaufania. Są to:

Ludzki nadzór– systemy sztucznej inteligencji nie powinny „zmniejszać, ograniczać ani wprowadzać w błąd autonomii człowieka”. Zamiast tego powinny wspierać go, umożliwiając podejmowanie świadomych decyzji, oraz promować fundamentalne prawa.

Solidność i bezpieczeństwo – godna zaufania AI wymaga, aby algorytmy były bezpieczne, niezawodne i wystarczająco solidne, by poradzić sobie z błędami lub niespójnościami podczas wszystkich faz cyklu życia systemów sztucznej inteligencji.

Prywatność i zarządzanie danymi – obywatele powinni mieć pełną kontrolę nad własnymi danymi i pewność, że ich dane nie będą wykorzystywane do wyrządzania im krzywdy lub dyskryminowania.

Przejrzystość – należy zapewnić przejrzystość systemów sztucznej inteligencji. Ludzie muszą być świadomi, że wchodzą w interakcje z systemem AI i muszą być informowani o jego możliwościach i ograniczeniach.

Różnorodność, brak dyskryminacji i sprawiedliwość – systemy sztucznej inteligencji powinny uwzględniać cały szereg ludzkich możliwości, umiejętności i wymagań. Powinny być dostępne dla wszystkich, niezależnie od niepełnosprawności i angażować zainteresowanych w całym ich cyklu życia.

Dobrobyt społeczny i środowiskowy – systemy sztucznej inteligencji powinny być stosowane do pozytywnych zmian społecznych oraz poprawy zrównoważonego rozwoju i odpowiedzialności ekologicznej.

Odpowiedzialność – należy wprowadzić mechanizmy zapewniające odpowiedzialność i rozliczalność za systemy sztucznej inteligencji i ich wyniki136.

Podsumowując wszystkie te rozważania, możemy zauważyć, że między etyką (czy szerzej – moralnością) i prawem może zaistnieć zarówno harmonia, jak i dysonans. Tym samym oceniając, czy sztuczna inteligencja może być etyczna (moralna), warto odnieść ów wątek do etyki sędziego jako ogólniejszej normy etyki prawniczej. Przyjmuje się bowiem, iż sędziowie cieszą się większym prestiżem niż przedstawiciele innych zawodów prawniczych i tym samym podlegają wyższym standardom etycznym. Co zatem z etyką orzekającej sztucznej inteligencji ? Warto w tym miejscu wskazać, iż tak jak każdy człowiek jest istotą jedyną w swoim rodzaju i niepowtarzalną, tak każdy sędzia reprezentuje sobą inne cechy, inne wartości, inne ideały. W tym zawodzie obowiązują jednak pewne uniwersalne standardy jako powinności przestrzegania zarówno norm prawnych, jak i moralnych. Sędzia powinien sprawować swoją funkcję sądową niezawiśle, opierając się na własnej ocenie faktów, w zgodzie ze świadomym rozumieniem prawa, wolny od zewnętrznych wpływów, nacisków, gróźb, wyrażając powinność nienaruszalności poszczególnych norm i zasad jako części całości moralnego wzoru osobowości sędziego. W polskiej tradycji prawnej i prawniczej występują zarówno ściśle prawne, jak i deontologiczne standardy należytego wykonywania poszczególnych zawodów, określonych w konstytucji jako zawody zaufania publicznego. Normy te mają zarazem wiele wspólnych treści. Przedstawione zasady są jasne i czytelne dla każdego, ale niekoniecznie dla sztucznej inteligencji orzekającej czy też realizującej zadania innego zawodu prawniczego. Dlatego też – w mojej ocenie – powinien powstać zbiór zasad etycznych przy każdym przypadku zastosowania sztucznej inteligencji w ramach poszczególnych zawodów prawniczych. Według takiego zbioru zasad sztuczna inteligencja winna działać niezależnie, ale odpowiedzialnie, wykonując czynności według jednolicie przyjętych zasad oraz pod kontrolą człowieka. Zatem konsekwencją powinno być również nakreślenie kierunku rozwoju prawodawstwa normującego sztuczną inteligencję. Moim zdaniem obecnie nie da się przewidzieć, w jakim kierunku będzie zmierzać rozwój sztucznej inteligencji, dlatego muszą istnieć przynajmniej ogólne ramy prawne, które będą go stymulowały i formowały. Sztuczna inteligencja jest tworem, który nie mieści się w ogólnie przyjętym porządku prawnym.

Ciężar dowodu a sztuczna inteligencja

Generalną zasadą postępowania cywilnego jest reguła wyrażona w art. 6 k.c., z której wynika, że ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Co do zasady więc podmiot, wytaczając powództwo, winien przedstawić dowody na sporne fakty, z których wywodzi swoje żądania137. Przepis art. 6 k.c., formułujący podstawową zasadę ciężaru dowodu w procesie cywilnym, stanowi, iż ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Charakter postępowania138 (kontradyktoryjność) powoduje, że strony i uczestnicy postępowania mają obowiązek wykazywania dowodów na potwierdzenie faktów, z których wywodzą określone skutki prawne. Przepis art. 6 k.c. wyraża dwie ogólne reguły, a mianowicie wymaganie udowodnienia powoływanego przez stronę faktu powodującego powstanie określonych skutków prawnych oraz usytuowanie ciężaru dowodu danego faktu po stronie osoby, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Artykuł 6 k.c. określa reguły dowodzenia, tj. przedmiot dowodu oraz osobę, na której spoczywa ciężar udowodnienia faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia, przy czym sąd nie ma obowiązku dążenia do wszechstronnego zbadania wszystkich okoliczności sprawy oraz nie jest zobowiązany do zarządzania dochodzenia w celu uzupełnienia lub wyjaśnienia twierdzeń stron i wykrycia środków dowodowych pozwalających na ich udowodnienie. Nie ma też obowiązku przeprowadzenia z urzędu dowodów zmierzających do wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy139. Obowiązek przedstawienia dowodów spoczywa na stronach140, a ciężar udowodnienia faktów mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie 141 spoczywa na tej stronie, która z tych faktów wywodzi skutki prawne. Procesowym odpowiednikiem przywołanego wyżej art. 6 k.c. jest art. 232 k.p.c. Regulacja zawarta w zdaniu drugim tego przepisu umożliwia wprawdzie dopuszczenie przez sąd dowodu niezgłoszonego przez stronę, jednakże ma ona charakter wyjątkowy i nie może być stosowana w oderwaniu od zasady kontradyktoryjności i równości stron w procesie. Regułą bowiem jest, że inicjatywa dowodowa należy do stron i sąd nie jest uprawniony do wyręczenia ich w tym zakresie142, gdyż w przeciwnym razie przyjąłby rolę ich pełnomocnika143. Dopuszczenie dowodu z urzędu winno nastąpić jedynie wówczas, gdy taka potrzeba jest szczególnie uzasadniona lub oczywista i to tylko pod warunkiem, że sąd ma wiedzę o istnieniu danego dowodu. Z prawem dopuszczenia dowodu z urzędu nie wiąże się obowiązek poszukiwania dowodów przez sąd144. Takie działanie sądu musiałoby zostać potraktowane jako naruszenie zasady równości stron. Jedynie w sytuacjach wyjątkowych, wymagających ochrony interesu publicznego, także gdy istnieje podejrzenie, że strony prowadzą proces fikcyjny lub zmierzają do obejścia prawa, a ponadto w razie rażącej nieporadności strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika, która mimo niezbędnych pouczeń, uzyskanych na podstawie art. 5 k.p.c., nie jest w stanie przedstawić środków dowodowych w celu uzasadnienia swoich twierdzeń, sąd powinien dopuścić dowód z urzędu. Kompetencją sądu nie jest zarządzenie dochodzenia w celu uzupełnienia lub wyjaśnienia twierdzeń stron145 i wykrycia środków dowodowych pozwalających na ich udowodnienie, sąd nie jest zobowiązany do przeprowadzenia z urzędu dowodów zmierzających do wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy146. Obowiązek przedstawienia dowodów spoczywa na stronach, a ciężar udowodnienia faktów mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie spoczywa na stronie, która z faktów tych wywodzi skutki prawne147.

Tym samym ciężar dowodu pozwala sądowi na rozstrzygnięcie sprawy mimo braku dostatecznej pewności co do prawdziwości twierdzeń faktycznych jednej ze stron. Decyduje on, której ze stron dotyczyć będą konsekwencje niemożności wykazania w postępowaniu dowodowym konkretnego faktu. Stosowanie reguły rozkładu ciężaru dowodu ma charakter następczy względem postępowania dowodowego i aktualizuje się na etapie oceny jego wyników. Czymś innym jest rozkład ciężaru dowodu, do jakiego odnosi się art. 6 k.c., czymś innym obowiązek wskazywania dowodów dla stwierdzenia faktów, z których strona wywodzi korzystne dla siebie skutki prawne, a jeszcze czymś innym – ocena przedstawionych przez strony dowodów. Reguła ciężaru dowodu, która stanowi kategorię prawa materialnego, sprowadza się do określenia, która ze stron powinna udowodnić konkretne okoliczności faktyczne. Obowiązek zgłaszania wniosków zmierzających do wykazania tych okoliczności nałożony został na strony regułą prawa procesowego. Natomiast sądowi została przyznana możliwość swobodnej oceny dowodów dokonywana zgodnie z zasadami określonymi w art. 233 k.p.c.148. Należy jednak zwrócić uwagę, iż związek czynności procesowych organu i aktywności dowodowej strony, zwłaszcza w sytuacji, kiedy popełnienie deliktu przez stronę jest niewątpliwe, a strona podnosi okoliczności wyczerpujące przesłanki wyłączające lub ograniczające jej odpowiedzialność za delikt, skutkuje tym, że co do zasady inicjatywa dowodowa należy do strony, która z tych okoliczności wywodzi korzystne dla siebie skutki prawne. Z art. 6 k.c. płynie generalny wniosek, że sąd powinien przyjąć za prawdziwe fakty udowodnione przez stronę obciążoną dowodem i pominąć te, których nie wykazała w sposób przekonujący. Wszelka ingerencja zmierzająca do zmiany reguły z art. 6 może być oceniona jako uchybienie prawu materialnemu i procesowemu. Oczekiwanie przez sąd, wbrew treści art. 6, przeprowadzenia dowodu przez daną stronę i obarczenie jej skutkami braku dowodu, którego ciężar na niej nie spoczywał, może stanowić podstawę zaskarżenia orzeczenia. W tym miejscu jednak należy rozważyć, czy w takim sam kształcie będzie funkcjonowała sztuczna inteligencja, czy będzie dokonywała tzw. czynności z urzędu i czy będzie w stanie rozstrzygnąć sprawę bez kontroli człowieka. Trzeba bowiem pamiętać, że postępowanie cywilne ma charakter kontradyktoryjny, czego wyrazem jest przede wszystkim dyspozycja art. 232 k.p.c., określająca obowiązek stron do wskazywania dowodów dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne, co z kolei jest potwierdzeniem reguły zawartej w art. 6 k.c., wyznaczającej sposób rozłożenia ciężaru dowodu. Zauważyć przy tym należy, że art. 6 k.c. i 232 k.p.c. nie określają jedynie zakresu obowiązku zgłaszania dowodów przez strony, ale rozumiane muszą być przede wszystkim i w ten sposób, że strona, która nie przytoczyła wystarczających dowodów na poparcie swych twierdzeń, ponosi ryzyko niekorzystnego dla siebie rozstrzygnięcia149, o ile ciężar dowodu co do tych okoliczności na niej spoczywał. Zaznaczyć także należy, że nie jest rzeczą sądu poszukiwanie za stronę dowodów przez nią niewskazywanych, mających na celu udowodnienie jej twierdzeń150.

Wykładnia i stosowanie prawa a sztuczna intelligencja

Wykładnia prawa czy inaczej interpretacja prawa jest to proces ustalania właściwego znaczenia przepisów prawnych. Jak zatem z tego wynika, potrzeba dokonywania wykładni podyktowana jest specyfiką aktów prawnych, które nierzadko formułują bardzo ogólne lub niejednoznaczne normy postępowania. Wykładnia prawa służy tym samym usunięciu niejasności powstałych na tle poszczególnych przepisów prawa, tak aby możliwe było ich prawidłowe stosowanie. Nie bez znaczenia jest tutaj szersze pojmowanie tego zagadnienia w kontekście stosowania prawa jako całości, na które bez wątpienia składa się ustalenie stanu faktycznego, ustalenie stanu prawnego łącznie z wykładnią oraz wydanie orzeczenia. Ustalenie stanu faktycznego następuje poprzez przeprowadzenie postępowania dowodowego, którego celem jest ustalenie faktów mających istotne znaczenie z punktu widzenia rozstrzygnięcia spraw. Wszystkie dowody możliwe do przeprowadzenia mają tę samą moc. Takimi dowodami mogą być np. dowody:

z dokumentów,

z zeznań świadków,

z opinii biegłych,

dowody rzeczowe,

w postaci oględzin miejsca lub rzeczy,

z przesłuchania stron.

Dowodami może być wszystko to, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy. Zasadą postępowania dowodowego jest bowiem przeprowadzenie całego postępowania dowodowego przed sądem orzekającym. Wyraża się ona postulatem osobistego zetknięcia się składu orzekającego z materiałem dowodowym. W odniesieniu do osobowych źródeł dowodowych (zeznania świadków, stron) oznacza osobisty udział w ich przesłuchaniu. Odstąpienie od powyższej zasady winno mieć charakter wyjątku, który w niniejszej sprawie bez wątpienia nie miał miejsca. Zgodnie z zasadami procesu cywilnego ciężar przedstawiania materiału dowodowego spoczywa na stronach151. Jego istota sprowadza się do ryzyka poniesienia przez stronę ujemnych konsekwencji braku wywiązania się z powinności przedstawienia dowodów. Skutkiem braku wykazania przez stronę prawdziwości twierdzeń o faktach istotnych dla sprawy jest tylko to, że twierdzenia takie zasadniczo nie będą mogły leżeć u podstaw sądowego rozstrzygnięcia. Strona, która nie udowodni przytoczonych twierdzeń, utraci korzyści, jakie uzyskałaby aktywnym działaniem. Artykuł 6 k.c. określa reguły dowodzenia, tj. przedmiot dowodu oraz osobę, na której spoczywa ciężar udowodnienia faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia, przy czym sąd nie ma obowiązku dążenia do wszechstronnego zbadania wszystkich okoliczności sprawy oraz nie jest zobowiązany do zarządzania dochodzenia w celu uzupełnienia lub wyjaśnienia twierdzeń stron i wykrycia środków dowodowych pozwalających na ich udowodnienie. Nie ma też obowiązku przeprowadzenia z urzędu dowodów zmierzających do wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy . Obowiązek przedstawienia dowodów spoczywa na stronach152, a ciężar udowodnienia faktów mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie spoczywa na tej stronie153, która z tych faktów wywodzi skutki prawne.

Drugim etapem tak pojmowanego stosowania prawa jest ustalenie stanu prawnego łącznie z jego wykładnią, która polega na tym, że organ stosujący prawo znajduje normę prawną odnoszącą się do ustalonego stanu faktycznego, tzw. kwalifikację prawną. Następnie, kończąc postępowanie, organ wydaje orzeczenie154.

Termin „stosowanie prawa” nie ma sprecyzowanego znaczenia ani w języku prawnym, ani w językach prawniczych. Zarówno praktyka, jak i doktryna prawnicza posługują się nim często tym w różnych znaczeniach. Stosowanie prawa jest procesem złożonym, działaniem zmierzającym do wydania decyzji indywidualnej. W literaturze na ten temat liczba wyodrębnionych etapów nie jest jednakowa, co wiąże się w głównej mierze ze stopniem ogólności przeprowadzanych rozwiązań155. Lech Morawski wyróżnia następujące etapy procesu stosowania prawa:

wybór normy prawnej,

ustalenie obowiązującej normy prawnej,

wykładnię normy prawnej,

ustalenie stanu faktycznego,

subsumcję,

wybór konsekwencji prawnych,

sformułowanie i uzasadnienie decyzji.

Należy jednak pamiętać, że przedstawiona wyżej kolejność etapów stosowania prawa nie ma charakteru chronologicznego. Trzeba podkreślić, że wiele czynności odbywa się jednocześnie, np. ustalenie stanu faktycznego i wyjaśnienie kwestii prawnych156. Warto dla potrzeb naszych rozważań wyróżnić, ze względu na charakter prawny podmiotu stosującego prawo oraz obowiązujące w tych procesach decyzyjnych procedury, trzy typy stosowania prawa, a mianowicie:

typ sądowy,

typ administracyjny,

typ quasi-sądowy i quasi-administracyjny.

Dla nas kluczowy będzie typ sądowy stosowania prawa, charakteryzujący się niezawisłością i bezstronnością157. Niezawisłość jest cechą konstytucyjną, która oznacza, że sędziowie podlegają wyłącznie ustawom, nie wiążą ich żadne instrukcje innych podmiotów co do tego, jakie mają wydać rozstrzygnięcie. Inną zasadą charakteryzującą tryb sądowy stosowania prawa jest zasada bezstronności i niezależności sądu orzekającego od stron postępowania. Ważnym jest zatem wskazanie, iż granice, w jakich sąd jedynie jest uprawniony do rozpoznania przedstawionej mu sprawy, wyznacza zgłoszone przez stronę roszczenie158. Roszczenie w sensie materialnym stanowi prawo podmiotowe, którego treścią pozostaje możliwość domagania się od określonej osoby określonego zachowania. Natomiast w sensie procesowym roszczenie stanowi wyodrębnione konstrukcyjnie żądanie, które stanowi wyraz woli powoda uzyskania sądowej ochrony i realizacji przysługującego mu prawa w przedstawionej pod osąd podstawie faktycznej159. Po przeprowadzeniu rzeczonego etapu musi nastąpić miarodajna ocena sprawy pod względem faktycznym i prawnym. Przy wydawaniu orzeczenia zatem sąd może uwzględniać tylko to, co w chwili zamknięcia rozprawy stanowiło element stanu faktycznego i prawnego160. Zgodnie z art. 316 § 1 k.p.c. po zamknięciu rozprawy sąd wydaje wyrok, biorąc za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. W przepisie tym chodzi o zasady dotyczące czasu orzekania, które mają za zadanie określenie momentu właściwego dla oceny stanu sprawy przez sąd przy wydaniu wyroku (zasada aktualności), stan sprawy może bowiem w toku procesu ulegać zmianom. „Stanem rzeczy” w rozumieniu tego przepisu są więc zarówno okoliczności faktyczne sprawy, jak i przepisy prawa, na podstawie których ma być wydane rozstrzygnięcie (ich zmiana pomiędzy wytoczeniem powództwa a zamknięciem rozprawy). Przez stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy należy rozumieć stan faktyczny ustalony przez sąd na podstawie dowodów przeprowadzonych zgodnie z regułami postępowania dowodowego przewidzianymi w art. 227 i n.k.p.c. oraz obowiązujący stan prawny, a nie obraz okoliczności wynikających z twierdzeń strony, niepoddany zabiegom dotyczącym dokonywania ustaleń faktycznych. Przewidziana w art. 316 k.p.c. zasada, iż sąd wydaje wyrok, biorąc za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy, nie oznacza, że ten stan rzeczy nie może istnieć w dacie wcześniejszej niż data wyrokowania.

Sąd nie ma obowiązku ustalania, czy sprawa jest dostatecznie wyjaśniona do stanowczego rozstrzygnięcia. Nakaz uzupełniania z urzędu udzielonych przez strony wyjaśnień i przedstawianych przez nie dowodów, jak i dokonywania oceny stopnia wyjaśnienia sprawy skreślony został bowiem zarówno z przepisu art. 232 in fine k.p.c., jak i z art. 316 § 1 k.p.c. Obecnie obowiązek dowodzenia obciąża strony161. Zachowana w art. 232 k.p.c. możliwość przeprowadzenia przez sąd dowodu z urzędu ma charakter wyłącznie wspierający i wykorzystywana może być jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w szczególnie uzasadnionych wypadkach. Nie może jednak w żadnym przypadku prowadzić do zastępowania strony w spełnianiu jej obowiązków. Działanie sądu z urzędu i przeprowadzanie dowodów z urzędu stanowi z reguły bowiem działanie na korzyść jednej ze stron, co jest oczywiście niedopuszczalne. Skoro zatem obowiązek (ciężar procesowy) przedstawiania okoliczności faktycznych i dowodów spoczywa na stronach, których aktywna postawa ma istotne znaczenie w przebiegu procesu cywilnego, oznacza to, że to strony w efekcie mają być siłą napędową procesu cywilnego. Po zmianach ustrojowych i związanych z tym nowelizacjach procedury cywilnej przyjęty został kontradyktoryjny model postępowania, w którym materiał procesowy dostarczają strony i uczestnicy postępowania. Przepis art. 316 § 1 k.p.c. wyraża jedną z podstawowych zasad orzekania, nakazując sądowi uwzględnienie stanu faktycznego i prawnego (stanu rzeczy) istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy, a zatem także ewentualnych zmian, do których doszło w tej mierze w toku postępowania, włącznie z postępowaniem apelacyjnym. Zarzucając naruszenie tego przepisu, skarżący powinien zatem wykazać, że sąd błędnie oparł rozstrzygnięcie na faktach aktualnych w innym czasie – poprzedzającym lub następującym po zamknięciu rozprawy, względnie na nieobowiązujących w chwili zamknięcia rozprawy normach prawnych. Ustanowiona w art. 316 § 1 k.p.c. zasada aktualności orzekania nie dotyczy natomiast kompletności lub prawidłowości poszczególnych ustaleń faktycznych dokonywanych przez sądy meriti162.

Nie może umknąć z pola widzenia również kwestia sprostowania wyroku. O dopuszczalności sprostowania decyduje oczywistość omyłki lub błędu pisarskiego. Instytucja sprostowania wyroku nie może być wykorzystywana do usuwania merytorycznych błędów w rozstrzygnięciu sprawy i nie może prowadzić do zmiany rozstrzygnięcia, tj. dotyczyć treści i rozmiarów świadczenia lub ustalenia prawa, a jeżeli taki błąd został popełniony, podlega on naprawieniu w postępowaniu rozpoznawczym tylko przez wniesienie apelacji lub skargi kasacyjnej163. Sprostowanie orzeczenia co do istoty sprawy nie może prowadzić do zmiany jej rozstrzygnięcia, tj. dotyczyć treści i rozmiarów świadczenia lub ustalenia prawa, a jeżeli taki błąd zostanie popełniony, podlega naprawieniu w postępowaniu rozpoznawczym tylko przez wniesienie apelacji lub skargi kasacyjnej. Sprostowanie wyroku nie może nigdy ingerować w samo rozstrzygnięcie, przy czym zasada ta odnosi się zarówno do zmiany pod względem przedmiotowym, jak i pod względem podmiotowym164. Prostowanie omyłek pisarskich możliwe jest w zakresie komparycji orzeczenia, jest natomiast nieuprawnione w stosunku do tenoru wyroku. Oczywista omyłka pisarska nie może dotyczyć treści i rozmiarów świadczenia lub ustalenia prawa. Wprawdzie może się zdarzyć, że konkretne rozstrzygnięcie zawarte w wyroku zawiera błąd będący wynikiem pomyłki i nie jest zgodne z wolą składu sędziowskiego, jednak tego rodzaju błąd może być naprawiony jedynie w trybie zaskarżenia w toku instancji. Omyłkę pisarską może stanowić tylko taki błąd literowy lub pisarski, który jest oczywisty, ale nie prowadzi ani nie zmienia merytorycznej treści, istoty ani rozumienia testu pisanego, zwłaszcza i tym bardziej wtedy, gdy uznanie omyłki pisarskiej ma zasadnicze znaczenie prawne dla dokonania prawidłowego osądu sporu165. Co do zasady możliwość prostowania omyłek pisarskich jest instytucją procesową, która uprawnia sądy z urzędu do prostowania w wyroku niedokładności, błędów pisarskich albo rachunkowych lub innych oczywistych omyłek, co wyklucza taki sposób korygowania rzekomej omyłki pisarskiej w zakresie istotnych dla stron informacji o prawach i obowiązkach ze stosunku pracy także wtedy, gdy pracodawca korzysta z szablonowych sformułowań, które nie usprawiedliwiają bezrefleksyjnego informowania o potencjalnie korzystnych dla pracownika modyfikacjach treści stosunku pracy, ale wymagają dokonania przekonującej wykładni spornego oświadczenia woli z uwzględnieniem wszystkich okoliczności konkretnej sprawy.

Omawiając przedmiotowe kwestie, należy również pamiętać o związaniu wyrokiem166. Związanie wyrokiem sądu cywilnego oznacza brak możliwości zignorowania zarówno ustaleń faktycznych, stanowiących bezpośrednio podstawę rozstrzygnięcia, jak i podstawy prawnej. Nie jest zatem dopuszczalne odmienne ustalenie zaistnienia, przebiegu i oceny istotnych dla danego stosunku prawnego zdarzeń faktycznych w kolejnych procesach sądowych między tymi samymi stronami, chociażby przedmiot tych spraw się różnił. Zakazane jest również prowadzenie postępowania dowodowego na okoliczności podważające ustalenia faktyczne zawarte w wiążącym orzeczeniu. Moc wiążąca orzeczenia odróżniana jest od powagi rzeczy osądzonej, przy czym obydwa te skutki prawomocnego formalnie orzeczenia określa się łącznie mianem prawomocności materialnej, przypisując pierwszemu z nich pozytywny, a drugiemu negatywny aspekt tego pojęcia. Przyjmuje się, że wynikająca z art. 365 k.p.c. moc wiążąca prawomocnego orzeczenia uwidacznia się dwojako. Po pierwsze, odnosi się do faktu istnienia prawomocnego orzeczenia i po drugie, przejawia się w mocy wiążącej, jako „określonym walorze prawnym rozstrzygnięcia (osądzenia) zawartego w treści orzeczenia”. Pierwsze nie budzi wątpliwości, tu moc wiążąca wyraża się w tym, iż orzeczenie prawomocne pociąga za sobą tę konsekwencję, że nikt nie może negować faktu jego istnienia i jego określonej treści bez względu na to, czy był, czy też nie był stroną w postępowaniu, w wyniku którego zostało wydane to orzeczenie. Żaden zatem sąd i organ nie mogą kwestionować faktu wydania orzeczenia, istnieje bowiem obowiązek poszanowania prawomocnego orzeczenia przez wszystkie sądy i organy państwowe, co nie pozwala tym organom na bezpośrednią jego zmianę lub uchylenie przy okazji rozpoznawania innych spraw. W odniesieniu natomiast do kwestii drugiej, czyli mocy wiążącej rozstrzygnięcia zawartego w treści prawomocnego orzeczenia, przyjmuje się, że moc ta aktualizuje się w innym postępowaniu niż to, w którym orzeczenie zostało wydane, wówczas gdy w tym innym postępowaniu występują te same strony (chociażby w odmiennych rolach procesowych), ale inny jest przedmiot drugiego procesu, jednakże wykazuje on związek z przedmiotem procesu pierwszego. Sąd rozpoznający między tymi samymi stronami kolejną sprawę musi wówczas przyjąć, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak przyjęto to wcześniej w prawomocnym wyroku. Przyjmuje się, że ustalenia przedmiotowych granic mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia dokonywać należy według przyjętych w art. 366 k.p.c. reguł dotyczących przedmiotowych granic powagi rzeczy osądzonej. Skorzystanie z odesłania do art. 366 k.p.c. wskazuje, że moc wiążącą, z perspektywy kolejnych postępowań, uzyskują ustalenia dotyczące tego, o czym orzeczono „w związku z podstawą sporu”, a więc chodzi o te ustalenia, które wypełniały podstawę sporu i zdecydowały o wydaniu rozstrzygnięcia oznaczonej treści.

Podsumowując, rozważmy zatem, czy biorąc pod uwagę przedstawione argumenty, sztuczna inteligencja będzie dokonywała analizy mocy wiążącej prawomocnego wyroku, co oznacza, że przesądzenie w nim kwestii o charakterze prejudycjalnym w późniejszym procesie już nie może być badane i występuje ograniczenie dowodzenia faktów objętych prejudycjalnym orzeczeniem. Nie można bowiem pominąć faktu, iż na właściwe wyznaczenie granic mocy wiążącej wyroku wpływa prawidłowe rozumienie pojęcia ustaleń i przyczyn prejudycjalnych.

Ważnym jest, iż w postępowaniu cywilnym występują kwestie wstępne, które sąd rozstrzyga samodzielnie, jednak nie każda kwestia wstępna ma rangę kwestii prejudycjalnej w innej sprawie, nawet pomiędzy tymi samymi stronami, i nie każda kwestia wcześniej rozstrzygnięta ma znaczenie prejudycjalne w późniejszym postępowaniu. Badanie zaś prejudycjalności wymaga uwzględnienia specjalnej zależności wyrażającej się w tym, że zachodzi konieczność rozstrzygnięcia jednej sprawy, aby można było rozstrzygnąć inną sprawę albo że od wyniku prawomocnie rozstrzygniętej sprawy zależy wynik innej sprawy.

Orzekanie instancyjne – co można zarzucić wyrokowi sztucznej inteligencji

Standard konstytucyjny przewiduje model postępowania dwuinstancyjnego167. Artykuł 176 ust. 1 Konstytucji RP przewiduje, że postępowanie sądowe musi być co najmniej dwuinstancyjne168, co oznacza, że sprawa ma być rozpoznawana w postępowaniu, które zapewnia co najmniej jedną instancję odwoławczą, dokonującą oceny prawidłowości rozstrzygnięcia orzeczenia pierwszej instancji. Norma ta zaś stanowi gwarancję umożliwiającą usunięcie błędów i innych uchybień popełnionych przez sądy pierwszej instancji w trakcie rozpatrywania sprawy. Prawo do kontroli sądowej – podobnie jak prawo do sądu – ma na gruncie konstytucji charakter autonomiczny169. Zasada dwuinstancyjności postępowania sądowego zakłada dostęp do sądu drugiej instancji poprzez przyznanie stronie możliwości wnoszenia środków zaskarżenia i powierzenie rozpoznania sprawy odwoławczej sądowi wyższego szczebla, aby ten mógł jeszcze raz wszechstronnie zbadać sprawę i wydać rozstrzygnięcie merytoryczne. Zgodnie z art. 367 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego apelacja przysługuje od wyroku sądu pierwszej instancji, co oznacza, że kontroli apelacyjnej poddać można tylko rozstrzygnięcie, które wynika z takiego wyroku. W ocenie dopuszczalności apelacji znaczenie ma zatem ustalenie, czy sąd pierwszej instancji orzekł o żądaniu objętym apelacją, zaskarżenie bowiem nieistniejącego rozstrzygnięcia nie jest dopuszczalne. Podkreślenia wymaga również fakt, że o treści wyroku decyduje nie jego uzasadnienie, lecz sentencja. W procedurze cywilnej funkcjonuje model apelacji pełnej, który charakteryzuje się tym, że sąd odwoławczy na skutek wniesionej apelacji ma możliwość ponownego, merytorycznego rozpoznania sprawy w granicach apelacji. Rola sądu drugiej instancji nie ogranicza się zatem do kontroli zaskarżonego orzeczenia w świetle podniesionych przez skarżącego zarzutów, gdyż postępowanie apelacyjne stanowi kontynuację postępowania przed sądem pierwszej instancji. Stąd ustawodawca przewidział możliwość uwzględnienia, w zakresie określonym w art. 381 k.p.c., nowych faktów i dowodów. Merytoryczne rozpoznanie sprawy oznacza więc, że ocenie sądu odwoławczego mogą zostać poddane zarówno dokonane przez sąd instancji ustalenia, jak i zastosowane prawo. Sąd odwoławczy, realizując obowiązek ponownego, merytorycznego rozpoznania sprawy, jest uprawniony do dokonywania własnych ustaleń faktycznych na podstawie materiału dowodowego zebranego w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji bez konieczności ponawiania przeprowadzonych dowodów170. Rolą sądu odwoławczego jest w pierwszej kolejności ocena zasadności żądania wszczynającego postępowanie w kontekście rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji, natomiast funkcja kontrolna przy rozpoznawaniu apelacji jest drugorzędna171. Skoro sąd drugiej instancji rozpoznaje w postępowaniu apelacyjnym sprawę, a nie apelację, to jego obowiązkiem jest po pierwsze, rozpoznanie sprawy w granicach apelacji172, po drugie zaś – wydanie orzeczenia na podstawie materiału procesowego zgromadzonego w całym dotychczasowym postępowaniu173 i po trzecie, danie temu wyrazu w treści uzasadnienia wyroku174. Bardzo ważną kwestią są tzw. granice apelacji, które wyznaczają nie tylko treść zarzutów i wniosków oraz granice zaskarżenia, lecz także granice kognicji sądu drugiej instancji. W granicach tych mieści się rozpoznanie wszystkich prawnomaterialnych aspektów sprawy, niezależnie od przedstawionych zarzutów. Sformułowanie, że sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę „w granicach apelacji” oznacza, iż sąd ten rozpoznaje sprawę merytorycznie w granicach zaskarżenia, także na rzecz współuczestników, dokonuje własnych ustaleń faktycznych, prowadząc lub ponawiając dowody albo poprzestając na materiale zebranym w pierwszej instancji175. Ponadto sąd ustala podstawę prawną orzeczenia niezależnie od zarzutów podniesionych w apelacji, będąc ewentualnie związanym oceną prawną lub uchwałą Sądu Najwyższego176. Stosuje także przepisy regulujące postępowanie apelacyjne oraz, gdy brak takich przepisów, przepisy dotyczące postępowania przed sądem pierwszej instancji177, kontroluje prawidłowość postępowania przed sądem pierwszej instancji, pozostając związanym zarzutami przedstawionymi w apelacji, jeżeli są dopuszczalne178, ale biorąc z urzędu pod uwagę nieważność postępowania179, orzeka co do istoty sprawy stosownie do wyników postępowania, nie wykraczając poza wniosek zawarty w apelacji i nie naruszając zakazu reformationis in peius180. Sąd apelacyjny jako sąd odwoławczy nie ogranicza się do kontroli sądu pierwszej instancji, lecz bada ponownie całą sprawę, a kontrolując prawidłowość zaskarżonego orzeczenia, pełni również funkcję sądu merytorycznego, który rozpoznaje sprawę od początku. Sąd ten może podzielić przyjęte ustalenia faktyczne, które może poczynić na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji, może także ten materiał uzupełnić lub powtórzyć już przeprowadzone dowody181. Celem postępowania apelacyjnego jest ponowne rozpoznanie sprawy pod względem faktycznym i prawnym, przy czym ocena zarzutów odnoszących się do naruszenia prawa materialnego może być dokonana jedynie na podstawie prawidłowo ustalonego stanu faktycznego sprawy. Oczywistą konsekwencją powyższego jest to, że co do zasady rozważenie podniesionych zarzutów naruszenia prawa procesowego, mogącego potencjalnie skutkować błędnymi ustaleniami faktycznymi, winno poprzedzać ocenę zarzutów materialnoprawnych182. Postępowanie apelacyjne powinno być kontynuacją merytorycznego rozpoznania sprawy, a nie wyłącznie środkiem kontroli wyroku sądu pierwszej instancji. W związku z tym w postępowaniu odwoławczym powinno dojść do naprawienia błędów nie tylko tego sądu, ale także błędów stron. Rzeczą sądu odwoławczego nie jest poszukiwanie za stronę skarżącą podstaw i argumentów mogących uzasadniać podniesiony przez nią ogólnikowo zarzut183. Sąd drugiej instancji – co jednak istotne – ma nie tylko uprawnienie, ale wręcz obowiązek rozważenia na nowo całości zebranego w sprawie materiału oraz dokonania własnej, samodzielnej i swobodnej oceny, w tym oceny zgromadzonych dowodów. Kompetencją sądu odwoławczego nie jest bowiem tylko kontrola sądu pierwszej instancji, lecz także ponowne badanie całej sprawy. Rozważając wyniki postępowania przed sądem pierwszej instancji, sąd ten jest władny ocenić je samoistnie. Jak podkreśla się w judykaturze, postępowanie apelacyjne jest przedłużeniem procesu przeprowadzonego przez pierwszą instancję, co oznacza, że nie toczy się on na nowo184. Trzeba też pamiętać, że kognicja sądu apelacyjnego obejmuje rozpoznanie sprawy, i to w taki sposób, w jaki mógł i powinien uczynić to sąd pierwszej instancji185. W procedurze cywilnej funkcjonuje model apelacji pełnej, który charakteryzuje się tym, że sąd odwoławczy na skutek wniesionej apelacji ma możliwość ponownego, merytorycznego rozpoznania sprawy w granicach apelacji. Rola sądu drugiej instancji nie ogranicza się zatem do kontroli zaskarżonego orzeczenia w świetle podniesionych przez skarżącego zarzutów, lecz postępowanie apelacyjne stanowi kontynuację postępowania przed sądem pierwszej instancji. Stąd ustawodawca przewidział możliwość uwzględnienia186 nowych faktów i dowodów. Merytoryczne rozpoznanie sprawy oznacza więc, że ocenie sądu odwoławczego mogą zostać poddane zarówno dokonane przez sąd instancji ustalenia, jak i zastosowane prawo. Sąd odwoławczy, realizując obowiązek ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy, jest uprawniony do dokonywania własnych ustaleń faktycznych na podstawie materiału dowodowego zebranego w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, bez konieczności ponawiania przeprowadzonych dowodów.

W tym miejscu rodzi się pytanie, czy kontrola instancyjna winna odbywać się w ramach orzekania przez sztuczną inteligencję (tu warto zastanowić się nad przyjęciem innego algorytmu albo też zastosowaniem tego samego), co w mojej ocenie wyklucza kontrolę albo owa kontrola instancyjna winna odbywać się z udziałem człowieka. Wynikający bowiem m.in. z art. 378 § 1 k.p.c. obowiązek sądu drugiej instancji oznacza w szczególności nakaz wzięcia pod uwagę i rozważenia wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków, w tym wniosków dowodowych, których sąd ten nie musi uwzględnić, ale ma obowiązek się do nich odnieść w uzasadnieniu orzeczenia187. Jeśli sąd drugiej instancji przyjmuje odmienne rozstrzygnięcie niż sąd pierwszej instancji – oparte na innej podstawie faktycznej – powinien dokonać własnych stanowczych ustaleń faktycznych, jasnych i kategorycznych, które pozwalałyby na ocenę tego, czy zmiana ta była usprawiedliwiona. W przypadku wyroku oddalającego apelację konieczne jest wyraźne zaznaczenie, że sąd drugiej instancji podziela ustalenia faktyczne sądu pierwszej instancji, dokonaną przez ten sąd ocenę dowodów oraz ocenę materialnoprawną roszczenia. Sąd drugiej instancji rozpatruje sprawę ponownie w sposób w zasadzie nieograniczony, jeszcze raz badając sprawę rozstrzygniętą przez sąd pierwszej instancji i naprawiając wszystkie błędy sądu pierwszej instancji, a ewentualnie także błędy stron. Skoro sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę ponownie, to zastosowanie przezeń prawa materialnego musi być osadzone w prawidłowo zrekonstruowanej podstawie faktycznej sporu. Sąd ten nie jest związany ustaleniami faktycznymi sądu pierwszej instancji. Dopuszczalność czynienia przez sąd drugiej instancji własnych ustaleń faktycznych w uzupełnieniu ustaleń sądu pierwszej instancji, albo – po zakwestionowaniu oceny dowodów przedstawionej przez ten sąd – w miejsce jego ustaleń, znajduje oparcie wprost w art. 378 § 1 k.p.c., a podstawą dla nich może być materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji i w postępowaniu apelacyjnym188. Ustalenia faktyczne sądu drugiej instancji mogą zatem opierać się na materiale zebranym w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji i postępowaniu apelacyjnym albo na materiale zebranym wyłącznie w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji. Opierając się jedynie na materiale zgromadzonym przez sąd pierwszej instancji, sąd drugiej instancji może nie tylko potwierdzić ustalenia faktyczne dokonane przez sąd pierwszej instancji, ale także dokonać dodatkowych lub odmiennych ustaleń faktycznych189. Dokonanie przez sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych umożliwia temu sądowi – stając się zarazem jego obowiązkiem – ustalenie podstawy prawnej wyroku, a więc dobór właściwego przepisu prawa materialnego, jego wykładnię oraz podjęcie aktu subsumcji. Innymi słowy, zgodnie z podstawowymi zasadami procesowymi określającymi relacje między stroną a sądem, sąd apelacyjny – bez względu na stanowisko stron oraz zakres zarzutów – powinien zastosować właściwe przepisy prawa materialnego, a więc także usunąć ewentualne błędy prawne sądu pierwszej instancji, niezależnie od tego, czy zostały one wytknięte w apelacji. Jest jasne, że nienaprawienie tych błędów byłoby równoznaczne ze świadomym ich powieleniem w postępowaniu rozpoznawczym w instancji wyższego szczebla, czego – zważywszy na istotę wymiaru sprawiedliwości i cele postępowania odwoławczego – nie można zaaprobować. Wskazać należy, że ustalenia sądu pierwszej instancji nie są dla sądu drugiej instancji wiążące, zatem obowiązek dokonywania ustaleń istnieje niezależnie od tego, czy wnoszący apelację podniósł zarzut dokonania wadliwych ustaleń faktycznych lub ich braku. Warto jednak w tym miejscu dodać, iż odmienna ocena prawna sądu odwoławczego, nawet połączona z potrzebą dokonania dalszych ustaleń i przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego, nie usprawiedliwia przypisania sądowi pierwszej instancji nierozpoznania istoty sprawy; może natomiast wskazywać na to, że sprawa została rozstrzygnięta nieprawidłowo. W takim przypadku sąd drugiej instancji zobowiązany jest naprawić dostrzeżone wadliwości i należycie zastosować prawo materialne, gdyż w systemie apelacji pełnej druga instancja ma charakter merytoryczny, a nie wyłącznie kontrolny190. Rolą bowiem sądu odwoławczego jest w pierwszej kolejności ocena zasadności żądania wszczynającego postępowania, w kontekście rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji191. Nie oznacza to natomiast, że każde ustalenie dokonane w toku sprawy musi podlegać dwuinstancyjnemu badaniu, lecz bazuje na założeniu, że przeprowadzenie merytorycznego rozpoznania sprawy przez sądy dwóch szczebli pozwoli prawidłowo ustalić fakty, o ile postępowanie dowodowe toczyło się zgodnie z wymaganiami proceduralnymi. Nie chodzi zatem tutaj o formalne istnienie w danej sprawie co najmniej dwu instancji sądowych oraz ustanowienie powszechnego dostępnego środka zaskarżenia, ale o realne zagwarantowanie każdemu możliwości skorzystania z takiej możliwości, tzn. przeniesienia sprawy do wyższej instancji i przeprowadzenia merytorycznej, gruntownej kontroli orzeczenia. Wspomniany przepis konstytucji jest też przejawem wyrażonej w jej art. 78 zasady, stanowiącej, iż „każda ze stron ma prawo do zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji”. Zatem sama analiza językowa zawartości owego przepisu pozwala w sposób kategoryczny odtworzyć jego rzeczywiste znaczenie, a tym samym pozwala – zgodnie z zasadą clara non sunt interpretanda – zaniechać sięgania po inne, pozajęzykowe metody wykładni. Konstytucja RP w art. 176. wprowadza również zasadę co najmniej dwuinstancyjności postępowania sądowego. Zasada ta zaś stanowi – w mojej ocenie – bezwzględną gwarancję umożliwiającą usunięcie błędów, omyłek i innych uchybień popełnionych w toku rozpoznania spraw przez sądy pierwszej instancji192. Tym samym, skoro mówimy o kontroli, to nie może ona w żadnym razie opierać się tylko na tzw. algorytmie, czyli nie może robot kontrolować robota. Bezwzględnie w drugiej instancji winien orzekać człowiek193. Nie można bowiem zapominać, iż ocena dowodów dokonana na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego powinna opierać się na zasadach logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego. Powinna być także dokonana z punktu widzenia celowości i racjonalności podejmowanych przez uczestników określonych czynności gospodarczych, finansowych i prawnych oraz ich życiowego prawdopodobieństwa. Prawo do sądu wyrażone w art. 45 Konstytucji RP nie jest bowiem realizowane tylko przez zasadę bezpośredniości, lecz także przez całokształt zasad prowadzących do rzetelnego i merytorycznie prawidłowego rozpoznania sprawy. Rozpatrzenie sprawy można uznać za sprawiedliwe, jeśli każda ze stron miała możliwość przedstawienia sądowi swych racji, skorzystania z prawa do obrony oraz rzetelnego postępowania. W tym kontekście zatem decydujące znaczenie ma ukształtowanie postępowania apelacyjnego w sposób zmierzający do umożliwienia stronie wzruszenia krzywdzącego i zapadłego z naruszeniem prawa wyroku pierwszoinstancyjnego. Realizacja zaś tego celu wymaga umożliwienia sądowi drugiej instancji dokonanie własnych ustaleń zarówno zbieżnych, jak też rozbieżnych z ustaleniami sądu pierwszej instancji.

Systemy informacyjne a sztuczna inteligencja

Dziennie na świecie powstają dziesiątki nowych aplikacji, systemów czy urządzeń. Coraz więcej z nich wykorzystuje sztuczną inteligencję. Nie inaczej sytuacja wygląda w przypadku systemów wyszukiwania informacji prawnej, które zasadniczo oparte są na zasobach Internetu. Wśród systemów o charakterze globalnym czy po prostu szeroko dostępnym wskazać warto: systemy doradztwa prawnego, elektronicznej publikacji aktów normatywnych, komputeryzacji rejestrów i ksiąg wieczystych, systemy elektronicznego sądownictwa i administracji, systemy automatycznego wyrokowania i podejmowania decyzji administracyjnych, handlu elektronicznego czy systemy komunikacji z sądami i organami administracji194.

W opinii Pompeu Casanovasa oraz Giovanniego Sartora technologie informatyczne na gruncie prawa łączyć się mogą z jedną z dwóch stref – z prawem informatycznym195 bądź z informatyką prawniczą196. Rozwój technologii semantycznych ontologii oraz technologii wyszukiwania informacji prowadzą, ich zdaniem, do konwergencji obu tych sfer w jedną sferę techniczno-prawną197. Mamy zatem do czynienia już nie tylko z prawem nowych technologii, ale technologiami w prawie, w tym ze sztuczną inteligencją. Zjawisko to przyjęło się nazywać mianem legat tech – rozumiejąc przez to wszelkie rozwiązania technologiczne ułatwiające prawnikom ich pracę w obszarze doradztwa prawnego czy wdrażania regulacji198. Sztuczna inteligencja pozwala na przeprowadzanie analiz dokumentów i due dilligence. Coraz częściej wykorzystywana jest w rozwiązywaniu nieskomplikowanych spraw, które nie wymagają aktywnego zaangażowania prawnika ze względu na powtarzalny charakter danego problemu prawnego i dostępność źródeł przynoszących jego rozwiązanie199. Zdefiniowane źródła danych mogą być osadzone w automatycznych systemach obsługi klienta, które będą pomagać klientom podjąć odpowiednie kroki prawne. Automatyczne systemy prawne wspierają prawników lub pozwalają na obsługę klienta, porządkując wiedzę prawną. Dzięki temu klient, odpowiadając na szereg pytań, przedstawia swój problem prawny, aktywując mechanizmy sztucznej inteligencji, w następstwie których otrzymuje opinię lub poradę prawną bądź – w trudniejszych stanach faktycznych – zalecenie skorzystania z dalszej konsultacji z prawnikiem200. W rzeczywistości sztuczna inteligencja wykorzystywana jest już przez praktyków. Nie zastępuje ona konkretnego procesu pozwalającego na obsługę prawną klienta, ale pozwala na zautomatyzowanie, a co za tym idzie przyspieszenie poszczególnych czynności201. Sztuczna inteligencja umożliwia prawnikom niejako pominięcie zaangażowania w żmudne, pracochłonne i często frustrujące elementy udzielania porady prawnej czy realizowania innego rodzaju usług prawnych. Możliwości, jakie daje sztuczna inteligencja, sprawiają, iż prawnik może skupić się na clue swojego zawodu, a więc na prowadzeniu merytorycznej analizy przepisów prawa i orzecznictwa celem wyciągania wniosków prowadzących do efektywnego rozstrzygnięcia problemu prawnego, identyfikacji ryzyk prawnych czy opracowania optymalnej strategii procesowej. Co ważne, korzystanie ze sztucznej inteligencji pozwala nie tylko na przyspieszenie procesów badań due diligence, ale także na zapewnienie wyższej jakości oraz spójności wyszukanych zagadnień czy orzeczeń202. Wskazać warto, że kancelaria Greenberg Traurig korzysta z oprogramowania GRETA (GREenberg Traurig Application), stanowiącego unikatowe narzędzie stworzone na potrzeby tejże kancelarii i oparte jest na sztucznej inteligencji, która pozwala na wyodrębnienie i analizę danych istotnych dla procesów due diligence203. Rezultatem użycia wspomnianej aplikacji jest otrzymanie ustandaryzowanej bazy informacji w postaci raportów, które mogą być wykorzystywane przez pracowników kancelarii, jak też przekazywane bezpośrednio klientom. Wydaje się, że z nieco bardziej zaawansowanego rozwiązania korzysta amerykańska kancelaria prawnicza BakerHostetler, która dysponuje tzw. doradcą prawnym OSS Intelligence 2016, opartym na technologii Watson IBM. Narzędzie to na bieżąco monitoruje decyzje organów i orzecznictwo, gromadzi dowody, a dodatkowo analizuje je i proponuje konkretne rozwiązania204. W Polsce sztuczna inteligencja również wykorzystywana jest przez prawników, choć poziom zaawansowania technologii nie optymalizuje ich działalności w sposób diametralny. Warto tu podkreślić jednak, iż w systemach informacji prawnej dostawcy wykorzystują sztuczną inteligencję do zapewnienia skuteczniejszego wyszukiwania orzecznictwa i aktów prawnych w odpowiedzi na wykorzystywane przez użytkowników frazy205. Doskonałym przykładem jest tu LEX Search – narzędzie funkcjonujące w ramach jednego z najpopularniejszych systemów informacji prawnej. Wskazuje się, że skuteczność wspomnianej wyszukiwarki zapewnia połączenie rozbudowanego algorytmu wyszukiwarki oraz przeprowadzonych analiz wyszukiwań prawników praktyków. Rozwiązanie to pozwoliło nie tylko na bardziej precyzyjne wyszukiwanie zagadnień, ale także dało możliwość przeszukiwania zasobów przy użyciu potocznych sformułowań oraz większą „docieralność” do autorskich treści206. Co ciekawe, oprogramowanie służące do analiz prawnych nie jest wykorzystywane wyłącznie przez prawników. JP Morgan używa na przykład oprogramowania Contract Intelligence (COIN) opartego na skomplikowanych algorytmach. Pozwala ono na błyskawiczne dokonywanie analiz prawnych, które uprzednio zajmowały pracownikom około 360 000 godzin rocznie207.

Równie istotne, a wręcz kluczowe, wydaje się podejście Unii Europejskiej do wykorzystania sztucznej inteligencji przez prawników. Tu okazuje się, że co prawda próżno szukać inicjatyw skierowanych bezpośrednio do prawników, ale niewątpliwie UE dąży do rozwoju sztucznej inteligencji oraz narzędzi analizujących duże wolumeny danych, co bez wątpienia znajduje zastosowanie w branży prawniczej. Już w 2010 roku przyjęta została Europejska Agenda Cyfrowa, a następnie Strategia Jednolitego Rynku Cyfrowego dla Europy208. Na podstawie wspomnianych dokumentów stwierdzić można, iż Unia Europejska dąży do budowania gospodarki opartego na miliardach danych, których analiza dokonywać ma się w sposób zautomatyzowany, z wykorzystaniem sztucznej inteligencji, niezależnie od branży209. Podsumowując rozważania dotyczące obecnie stosowanych rozwiązań oraz przyszłości ich stosowania, warto zwrócić uwagę na niezwykłą skuteczność oprogramowania wykorzystywanego w szczególności na gruncie prawa nieruchomościowego. Doskonałym przykładem jest narzędzie analizy predykcyjnej210 Case Cruncher Alpha, zdolne do wskazywania skutecznych strategii i stanowisk, którego umiejętności w starciu z setką wyspecjalizowanych prawników okazały się być o 20 punktów procentowych skuteczniejsze w wykrywaniu nieprawidłowości w treści dokumentów sporządzonych w związku ze sprzedażą reasekuracji kredytowej211.

Informowanie prawnika i klienta o wykorzystaniu sztucznej inteligencji

Niewątpliwą zaletą wynikającą z wdrażania sztucznej inteligencji w branży prawnej jest wzrost efektywności kosztowej oraz poprawa jakości usługi otrzymywanej przez klienta212. Sztuczna inteligencja w połączeniu z coraz to nowymi rozwiązaniami technologicznymi sprawia, iż w branży prawnej możliwe stało się dużo sprawniejsze, niemal zautomatyzowane przygotowywanie wielu umów i dokumentów, a także minimalizowanie ryzyka popełnienia błędów zarówno technicznych, jak też merytorycznych. Warto jednak podkreślić, że wspomniane powyżej zalety korzystania w praktyce prawnej ze sztucznej inteligencji powodują de facto zmianę modelu pracy prawnika. Wykorzystanie sztucznej inteligencji jest w tej profesji kolejno rozszerzane na coraz to nowe obszary. Dziś to już nie tylko element wspomagający wyszukiwanie orzeczeń czy głosów doktryny, ale kompletne narzędzie pozwalające na wyręczenie prawnika w powtarzalnych i często czasochłonnych czynnościach. Sprawia to, że sztuczna inteligencja oraz nowe technologie, w ogólności, rodzą wiele pytań i wątpliwości, w tym o skuteczność wyszukiwania, umiejętność odnalezienia precedensowych strategii czy orzeczeń, a także o transparentność w zakresie maszynowego procesu analizy czy nawet edycji i przetwarzania danych213. W tym kontekście konieczne wydaje się wyraźne informowanie prawnika, iż jeśli korzysta z określonej wyszukiwarki czy systemu prawnego, to sztuczna inteligencja zdecyduje o wyborze, przynajmniej w teorii, najlepszych i najpoprawniejszych wyników wyszukiwań. Paradoksalnie bowiem swoiste profilowanie wyników wyszukiwania w sposób nieznany prawnikowi może doprowadzić do udzielenia nieprawidłowej czy niepełnej porady prawnej. Nietrudno wyobrazić sobie, że sztuczna inteligencja zdecyduje o umiejscowieniu w pierwszej kolejności czy wręcz domyślnie wyłącznie wyszuka jedynie orzeczenia, prace naukowe, opinie i inne dokumenty, które są spójne z dominującym poglądem na daną sprawę, tymczasem w rzeczywistości okazać się może, że w danym stanie faktycznym dużo bardziej pomocne byłoby zapoznanie się z poglądami niszowymi, co wynikać może ze specyfiki całego stanu faktycznego czy drobnego elementu pozwalającego na odstąpienie od podążania głównym nurtem, co znowu dla klienta może być wręcz zbawienne. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż dostępne rozwiązania pozwalają na zaoferowanie klientom obsługi prawnej co najmniej w części wykonywanej wyłącznie przez maszynę – bez udziału i weryfikacji przez prawnika214. To zaś generuje liczne ryzyka w obszarze zabezpieczenia prawidłowego przetwarzania danych osobowych czy też przed ewentualnym błędem w zaproponowanej maszynowo analizie czy wzorze dokumentu215. Stwierdzić należy zatem, że po pierwsze, prawnik powinien dysponować informacją, iż narzędzie którym się posługuje, stosuje sztuczną inteligencję, a po drugie, powinien znać dokładnie kryteria, jakimi kieruje się owa sztuczna inteligencja, a także potrafić je modyfikować. Podobnie konieczne wydaje się informowanie samego klienta o ryzykach, jakie wiązać się mogą z korzystaniem z szybkiego i zapewne stosunkowo taniego rozwiązania – automatycznej porady prawnej. Kwestie wykorzystania sztucznej inteligencji przez prawników i ewentualnych błędów z tego wynikłych prowadzą także do refleksji nad ewentualną odpowiedzialnością za owe nieprawidłowości, które przecież są możliwe. Przypomnieć warto, że zarówno adwokaci, jak też radcowie prawni obowiązani są dysponować ubezpieczeniem od odpowiedzialności cywilnej, które gwarantuje ochronę w przypadku wywołania przez nich wobec klientów bądź osób trzecich szkód w związku ze świadczoną pomocą prawną. O ile, zasadniczo, tego typu ubezpieczenie powinno zabezpieczać ryzyko związane z wykorzystaniem nowych technologii, o tyle w przypadku udostępnienia klientowi systemu wykorzystującego sztuczną inteligencję bez ingerencji prawnika standardowa ochrona ubezpieczeniowa może okazać się niewystarczająca. Warto pamiętać także, że sztuczna inteligencja w pracy prawnika może być wykorzystywana nie tylko stricte do świadczenia usług prawnych, ale także w związku z nimi216. Będą to na przykład programy, które służą do przetwarzania i przechowywania danych osobowych klientów, bazy pism, dokumentów, zdygitalizowane akta prowadzonych spraw czy chociażby programy ułatwiające prowadzenie i przygotowywanie korespondencji z klientami lub w ich imieniu. W tym jednak przypadku przepisy RODO217 wyraźnie obligują prawnika (prowadzącego działalność gospodarczą bądź zawodową) do informowania klientów o zakresie i sposobie przetwarzania danych osobowych. Choć być może uznać można, iż wystarczające byłoby tu poinformowanie wyłącznie o automatycznym przetwarzaniu danych osobowych, to jednak wydaje się, że postulat informowania wprost o wykorzystaniu sztucznej inteligencji jest w pełni zasadny218. Rozważania te pokazują, że stosowanie sztucznej inteligencji przez prawników nie wiąże się wyłącznie z profitami i wymagać będzie regulacji prawnych, które wyjaśnią ewentualne wątpliwości i ukształtują ramy wykorzystania sztucznej inteligencji. Aktualna i otwarta pozostaje także dyskusja o informowaniu prawnika i jego klienta o zakresie, w jakim stykają się ze sztuczną inteligencją.

1 Podobnie systemy prawne 22 państw UE wywodzą się ze starożytnego Rzymu – zob. Komisja Europejska, Zawody prawnicze, https://e-justice.europa.eu/content_legal_professions-29-pl.do (dostęp: 25.03.2020).

2 T. Gardocki, J. Sobczak, Zawody prawnicze, Toruń 2010.

3 Zob. A. Szewczyk, G. Wojarnik, Cyfryzacja w społeczeństwie informacyjnym, wyd. II, Szczecin 2017.

4 A. Turska (red.), Humanizacja zawodów prawniczych a nauczanie akademickie, Warszawa 2002, s. 17–67.

5 Zob. np. A. Wróbel (red.), Stosowanie prawa Unii Europejskiej przez sądy: tom I, wyd. II, Warszawa 2002, s. 67, 89 i n.

6 Zob. P. Sztylec-Szromek, „Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej” 2018, Seria: Organizacja i Zarządzanie I, z. 123, s. 501–509.

7 Zob. A. Zięba (red.), Ustroje. Historia i współczesność. Polska – Europa – Ameryka Łacińska, Kraków 2013.

8 Komitet Ministrów Rady Europy, zob. https://edoc.coe.int/en/search?controller=search&s=lawyers (dostęp: 25.03.2020).

9 Sędzia, Słownik Języka Polskiego PWN, https://sjp.pwn.pl/sjp/sedzia;2520167.html (dostęp: 25.03.2020).

10 J. Gudowski, Urząd sędziego w prawie o ustroju sądów powszechnych, „Przegląd Sądowy” 1994, nr 11–12.

11 Komisja Europejska, Zawody prawnicze, https://e-justice.europa.eu/content_legal_professions-29-pl.do (dostęp: 25.03.2020).

12 Monteskiusz, O duchu praw, Warszawa 1957.

13 T. Maciejewski, Dzieje wymiaru sprawiedliwości, Koszalin 1999, s. 7.

14 W. Skrzydło, E. Gdulewicz, Polskie prawo konstytucyjne, Lublin 2010.

15 Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.).

16 W. Skrzydło, Art. 174, (w:) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, wyd. VII, Warszawa 2013, https://sip.lex.pl/#/commentary/587434162/428433 (dostęp: 25.03.2020).

17 Art. 175 ust.1 Konstytucji RP.

18 M. Kallas, Historia ustroju Polski, Warszawa 2005, s. 411.

19 Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 365 z późn. zm.).

20 Ustawa z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 825 z późn. zm.).

21 Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2167 z późn. zm.).

22 B. Naleziński, Art. 178, (w:) P. Tuleja (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz [online], https://sip.lex.pl/#/commentary/587806772/604212 (dostęp: 25.03.2020).

23 Zob. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2013 r., sygn. akt SNO 1/13, LEX nr 1331373.

24 Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1460 z późn. zm.).

25 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 30 z późn. zm.).

26 P. Hofmański, S. Zabłocki, Elementy metodyki pracy sędziego w sprawach karnych, wyd. 2, Warszawa 2011, s. 25–79.

27 Zob. np. B. Bladowski, Metodyka pracy sędziego cywilisty, Warszawa 2009 oraz B. Dauter, Metodyka pracy sędziego sądu administracyjnego, Warszawa 2014.

28 Zob. International Association of Judges, https://www.iaj-uim.org/home/ (dostęp: 25.03.2020).

29 Zob. European Judges and Prosecutors Association – EJPA, https://uia.org/s/or/en/1100050769 (dostęp: 25.03.2020).

30 Zob. MEDEL, http://www.medelnet.org (dostęp: 25.03.2020).

31 Zob. Association of European Administrative Judges – AEAJ, https://www.aeaj.org (dostęp: 25.03.2020).

32 M. Kokoszczyński, G. Wierczyński, System informacji prawnej w pracy sędziego, Warszawa 2011, s. 13.

33 Zob. Ustawa z dnia 23 stycznia 2009 r. o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1042 z późn. zm.).

34 Zob. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 września 2017 r., sygn. akt: I OSK 1582/16, w którym wskazano ponadto, że: „(…) Zakład administracyjny (publiczny) jako jedna z form decentralizacji nie podlega władzy hierarchicznej organów administracji rządowej i sprawuje funkcje administracji publicznej samodzielnie, korzystając z władztwa zakładowego. Istotę władztwa zakładowego stanowi zakres upoważnień dla organów zakładu do jednostronnego kształtowania stosunków prawnych z użytkownikami zakładu (w tym wypadku z aplikantami), jak również z osobami, które znalazły się na terenie zakładu w innym charakterze”.

35 M. Kokoszczyński, G. Wierczyński, System informacji prawnej…, s. 13.

36 Zob. W. Wiewiórowski, G. Wierczyński, Informatyka prawnicza. Nowoczesne technologie informacyjne w pracy prawników i administracji publicznej, wyd. 3, Warszawa 2012.

37 M. Kokoszczyński, G. Wierczyński, System…, s. 28 i n.

38 M. Szwast, Referendarz sądowy w sądownictwie powszechnym – status prawny, rozwój kompetencji i jego ograniczenia, (w:) „Analizy i Rekomendacje” Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka 2016, nr 2, s. 9–10.

39 Na przykład: greffier we Francji, Rechtspfleger w Niemczech.

40 Zob. art. 2 § 2; art. 47a; art. 147 i n. Ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 365 z późn. zm.).

41 Zob. Komisja Europejska, Zawody prawnicze, https://e-justice.europa.eu/content_legal_professions-29-pl.do (dostęp: 25.03.2020).

42 Zob. EUR, https://eur-online.eu/en/ (dostęp: 25.03.2020).

43 Celem tej organizacji jest uczestniczenie w tworzeniu, opracowywaniu oraz harmonizacji prawa na szczeblu europejskim i międzynarodowym, a także współpraca z instytucjami europejskimi i dążenie do lepszego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.

44 Zob. art. 1 § 1 Ustawy z dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 740 z późn. zm.).

45 Zob. Komisja Europejska, Zawody …

46 Art. 2 ustawy Prawo o prokuraturze.

47 A. Kiełtyka, W. Kotowski, A. Ważny, Prawo o prokuraturze. Komentarz, Art. 2, Warszawa 2017, https://sip.lex.pl/#/commentary/587740246/537686 (dostęp: 03.04.2020).

48 Zgodnie z Konstytucją RP: „Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej” (art. 2), a „organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa” (art. 7).

49 A. Kiełtyka, W. Kotowski, A. Ważny, Prawo o prokuraturze. Komentarz, Art. 2…

50 Art. 3 § 1 pkt 1 ustawy Prawo o prokuraturze.

51 Art. 3 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o prokuraturze.

52 Art. 3 § 1 pkt 3 ustawy Prawo o prokuraturze.

53 Art. 3 § 1 pkt 4 ustawy Prawo o prokuraturze.

54 Art. 3 § 1 pkt 6 ustawy Prawo o prokuraturze.

55 Art. 3 § 1 pkt 7 ustawy Prawo o prokuraturze.

56 Art. 3 § 1 pkt 8 ustawy Prawo o prokuraturze.

57 Art. 13 § 2 ustawy Prawo o prokuraturze.

58 Art. 7 i 8 ustawy Prawo o prokuraturze.

59 Art. 3 § 1 pkt 5 ustawy Prawo o prokuraturze.

60 Art. 3 § 1 pkt 9 ustawy Prawo o prokuraturze.

61 Art. 3 § 1 pkt 10 ustawy Prawo o prokuraturze.

62 Art. 3 § 1 pkt 11 ustawy Prawo o prokuraturze.

63 Art. 3 § 1 pkt 13 ustawy Prawo o prokuraturze.

64 Art. 3 § 1 pkt 12 ustawy Prawo o prokuraturze.

65 Art. 3 § 1 pkt 14 ustawy Prawo o prokuraturze.

66 A. Kiełtyka, W. Kotowski, A. Ważny, Prawo o prokuraturze. Komentarz, Art. 3….

67 Zob. więcej R.A. Stefański, Metodyka pracy prokuratora w sprawach karnych, Warszawa 2017.

68 Zob. Z. Brodzisz, Metodyka pracy prokuratora w postępowaniu przygotowawczym i przed sądem I instancji, Warszawa 2019.

69 K. Świetlicka, Metodyka pracy prokuratora w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe, Kraków 2014, s. 33 i n.

70 Art. 298 § 1 KPK.

71 Zob. Prokuratura Krajowa, Projekt „Budowa systemu wsparcia pracy prokuratora na etapie postępowania przygotowawczego i sądowego poprzez opracowanie metodyk pracy w określonych kategoriach spraw”, https://pk.gov.pl/prokuratura/fundusze-europejskie/program-operacyjny-wiedza-edukacja-rozwoj/budowa-systemu-wsparcia-pracy-prokuratora-na-etapie-postepowania-przygotowawczego-i-sadowego-poprzez-opracowanie-metodyk-pracy-w/program-operacyjny-wiedza-edukacja-rozwoj/ (dostęp: 03.04.2020).

72 Tamże.

73 Tamże.

74 A. Kiełtyka, W. Kotowski, A. Ważny, Prawo o prokuraturze. Komentarz, Art. 3…

75 Art. 4 ust. 1 Ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1513 z późn. zm.).

76 Art. 4 ust. 1b ustawy Prawo o adwokaturze.

77 Art. 4 ust. 2 ustawy Prawo o adwokaturze.

78 Art. 4 ust. 3 ustawy Prawo o adwokaturze.

79 Art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o adwokaturze.

80 Art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy Prawo o adwokaturze.

81 Art. 4a ust. 1 pkt 3 ustawy Prawo o adwokaturze.

82 Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 75), dalej: jako u.r.pr.

83 Art. 6 ust. 1 i 3 u.r.pr.

84 Art. 8 ust. 1 u.r.pr.

85 Art. 8 ust. 1 pkt 1 u.r.pr.

86 Art. 8 ust. 1 pkt 2 u.r.pr.

87 Art. 8 ust. 1 pkt 3 u.r.pr.

88 Dyrektywa 98/5/WE Parlamentu Europejskiego i  Rady z dnia 16 lutego 1998 r. mająca na celu ułatwienie stałego wykonywania zawodu prawnika w  Państwie Członkowskim innym niż państwo uzyskania kwalifikacji zawodowych, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/ALL/?uri=CELEX:31998L0005 (dostęp: 03.04.2020).

89 Council of Bars and Law Societies of Europe, CCBE, https://www.ccbe.eu/index.php?id=2&L=0 (dostęp: 03.04.2020).

90 § 14 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu (Kodeks Etyki Adwokackiej) z dnia 27 lutego 2018 r., Adwok.2018.2.27.

91 Art. 38 ust. 4 Uchwały Nr 3/2014 Nadzwyczajnego Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 22 listopada 2014 r. w sprawie Kodeksu Etyki Radcy Prawnego, Radc.2014.11.22.

92 Art. 1 ust. 1 Ustawy z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 121), dalej również jako u.o k.s.

93 Art. 1 ust. 2 u.o k.s.

94 Art. 3 ust. 1 u.o k.s.

95 Art. 3 ust. 1 u.o k.s.

96 Art. 3 ust. 3 pkt 1 u.o k.s.

97 Art. 3 ust. 3 pkt 2 u.o k.s.

98 Art. 3 ust. 3 pkt 3 u.o k.s.

99 Art. 3 ust. 3 pkt 4 u.o k.s.

100 Art. 3 ust. 4 pkt 1 u.o k.s.

101 Art. 3 ust. 4 pkt 1a u.o k.s.

102 Art. 3 ust. 4 pkt 2 u.o k.s.

103 Art. 3 ust. 4 pkt 3 u.o k.s.

104 U.o.k.s.

105 Art. 3 ust. 5 u.o.k.s.

106 Komisja Europejska, Zawody…

107 European Union of Judicial Officers – UEHJ, https://www.uehj.eu (dostęp: 25.03.2020).

108 Tamże.

109 European Chamber of Judicial Officers, fr. Chambre européenne des huissiers de justice – CEHJ, http://www.cehj.eu (dostęp: 25.03.2020).

110 H. Wiśniewska-Śliwińska, J.T. Marcinkowski, Prawne uwarunkowania dotyczące wykonywania zawodu komornika sądowego oraz przeprowadzania czynności egzekucyjnych – z uwzględnieniem okresowych badań lekarskich i psychologicznych, „Hygeia Public Health” 2012, 47(3), s. 288–295.

111 A. Marciniak, M. Michalska-Marciniak, Metodyka pracy komornika sądowego, Currenda, Łódź 2015.

112 Art. 1 § 1 Ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 540 z późn. zm.).

113 Art. 2 § 1 ustawy Prawo o notariacie.

114 Art. 2 § 3 ustawy Prawo o notariacie.

115 Art. 2 § 2 ustawy Prawo o notariacie.

116 Art. 18 ustawy Prawo o notariacie.

117 Komisja Europejska, Zawody…

118 Zob. art. 777 § 1 i 2 k.p.c.

119 Council of the Notariats of the European Union, CNUE, http://www.notaries-of-europe.eu//index.php?pageID=1 (dostęp: 25.03.2020).

120 Są to notariaty: Austrii, Belgii, Bułgarii, Chorwacji, Estonii, Francji, Grecji, Hiszpanii, Litwy, Luksemburga, Łotwy, Malty, Niderlandów, Niemiec, Polski, Portugalii, Republiki Czeskiej, Rumunii, Słowacji, Słowenii, Węgier i Włoch.

121 Art. 79 ustawy Prawo o notariacie.

122 Art. 80 § 2 ustawy Prawo o notariacie.

123 Art. 80 § 3 ustawy Prawo o notariacie.

124 Art. 80 § 1 ustawy Prawo o notariacie.

125 A. Oleszko, Art. 4, (w:) Prawo o notariacie. Komentarz, Tom 1, Ustrój notariatu, https://sip.lex.pl/#/commentary/587704131/501571 (dostęp: 06.04.2020).

126 J. Leubsdorf, Man In His Original Dignity. Legal Ethics in France, Aldershot – Burlington USA – Singapore – Sydney 2001.

127 H. Izdebski, P. Skuczyński (red.), Etyka zawodów prawniczych. Etyka prawnicza, Warszawa 2006, s . 93 i n.

128 R. Tokarczyk, Etyka prawnicza, Warszawa 2005, s. 77 i n.

129 Ustawa z 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. nr 98 poz. 1070 z późn. zm.) oraz ustawa z 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. nr 240 poz. 2052 z późn. zm.).

130 Ustawa z 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (Dz.U. z 2002 r. nr 12 poz. 206 z późn. zm.).

131 Ustawa z 29 lipca 1997 r. o komornikach i egzekucji (Dz.U. nr 133 poz. 882 z późn. zm.).

132 Ustawa z 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie (Dz.U. z 2002 r. nr 42 poz. 369 z późn. zm.).

133 Ustawa z 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz.U. z 2002 r. nr 132 poz. 1058 z późn. zm.).

134 Ustawa z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz.U. z 2002 r. nr 132 poz. 1059 z późn. zm.).

135 Etyczna sztuczna inteligencja, KE Przedstawicielstwo w Polsce, 9.04.2019, https://ec.europa.eu/poland/news/190409_AI_pl (dostęp: 06.04.2020).

136 M. Kuchta-Nykiel, Sztuczna inteligencja powinna być zgodna z prawem, etyczna i solidna, AI Business, https://aibusiness.pl/sztuczna-inteligencja-powinna-byc-zgodna-z-prawem-etyczna-i-solidna/ (dostęp: 06.04.2020).

137 P. Machnikowski, (w:) E. Gniewek (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2008, s. 23.

138 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 19 września 2019 r. III AUa 1267/18 cyt. „Postępowanie cywilne ma charakter kontradyktoryjny, czego wyrazem jest przede wszystkim dyspozycja art. 232 k.p.c., określająca obowiązek stron do wskazywania dowodów dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne, co z kolei jest potwierdzeniem reguły zawartej w art. 6 k.c., wyznaczającej sposób rozłożenia ciężaru dowodu. Zauważyć przy tym należy, że art. 6 k.c. i 232 k.p.c., nie określają jedynie zakresu obowiązku zgłaszania dowodów przez strony, ale rozumiane muszą być przede wszystkim i w ten sposób, że strona, która nie przytoczyła wystarczających dowodów na poparcie swych twierdzeń, ponosi ryzyko niekorzystnego dla siebie rozstrzygnięcia, o ile ciężar dowodu co do tych okoliczności na niej spoczywał. Zaznaczyć także należy, że nie jest rzeczą sądu poszukiwanie za stronę dowodów przez nią nie wskazywanych, mających na celu udowodnienie jej twierdzeń”.

139 Art. 232 k.p.c.

140 Art. 3 k.p.c.

141 Art. 227 k.p.c.

142 H. Pietrzkowski, Prawo do rzetelnego procesu w świetle zmienionej procedury cywilnej, „Przegląd Sądowy” 2005, nr 10; P. Rylski, Działanie sądu z urzędu a podstawa faktyczne wyroku cywilnego, Warszawa 2009, s. 84; W. Kuberska, Prekluzja materiału procesowego jako sposób koncentracji procesu cywilnego, cz. I, „Radca Prawny” 2008, nr 3, s. 69.

143 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 5 września 2019 r. I ACa 1269/18 cyt. „Zgodnie z art. 232 k.p.c. strony są zobowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne. Przepis ten daje wyraz jednej z elementarnych zasad procesu cywilnego, jaką jest zasada kontradyktoryjności. Wyjątkowo, sąd może poczynić odstępstwo od tej zasady, dopuszczając z urzędu dowód niewskazany przez stronę (art. 232 zd. 2 k.p.c.). Cytowany powyżej przepis dotyczy ciężaru dowodu w znaczeniu formalnym – ustalając regułę, kto w procesie obowiązany jest przedstawiać dowody. Kwestia ciężaru dowodu w znaczeniu materialnym, dla ustalenia, kto poniesie skutki nieudowodnienia faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, uregulowana została w art. 6 k.c., zgodnie z którym ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. Konsekwencją współistnienia przytoczonych powyżej przepisów regulujących ciężar dowodu (onus probandi) jest zasada, że ciężar udowodnienia faktów mających istotne znaczenie dla sprawy spoczywa na stronie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. Zwolnienie strony od obowiązku przedstawienia dowodów na poparcie twierdzeń z których wywodzi skutki prawne możliwe jest jedynie na podstawie przepisów szczególnych”.

144 Por. K. Piasecki, System dowodów i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, Warszawa 2010, s. 36–37; J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, Postępowanie..., s. 125 i n.; M. Manowska, Zasada prawdy materialnej w świetle nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego, „Prawo Spółek” 1999, nr 12; A. Jakubecki, Kontradyktoryjność a poznanie prawdy w procesie cywilnym w świetle zmian kodeksu postępowania cywilnego, „Przegląd Sądowy” 1998, nr 10; M. Malczyk-Herdzina, Dowód z urzędu w procesie cywilnym, „Przegląd Sądowy” 2000, nr 6; K. Knoppek, Zmierzch zasady prawdy obiektywnej w procesie cywilnym, „Palestra” 2005, nr 1–2. Z literatury teoretycznoprawnej – por. T. Gizbert-Studnicki, Prawda sądowa w postępowaniu cywilnym, „Państwo i Prawo” 2009, z. 7; T. Pietrzykowski, B. Wojciechowski, Równość, prawda i sprawiedliwość w procesie cywilnym. Rozważania na tle nowelizacji k.p.c., „Palestra” 2004, nr 9–10; T. Gizbert-Studnicki, How Many Theories of Truth are Needed in Jurisprudence?, „Archiv für Rechts- und Sozialphilosophie” 1985.

145 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 21 marca 2019 r. I AGa 156/18 cyt. „Sąd nie ma obowiązku dążenia do wszechstronnego zbadania wszystkich okoliczności sprawy oraz nie jest zobowiązany do zarządzania dochodzenia w celu uzupełnienia lub wyjaśnienia twierdzeń stron i wykrycia środków dowodowych pozwalających na ich udowodnienie. Nie ma też obowiązku przeprowadzenia z urzędu dowodów zmierzających do wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 232 k.p.c.). Obowiązek przedstawienia dowodów spoczywa na stronach (art. 3 k.p.c.), a ciężar udowodnienia faktów mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. 227 k.p.c.) spoczywa na tej stronie, która z tych faktów wywodzi skutki prawne”.

146 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 25 marca 2019 r. VI ACa 1494/17 cyt. „Pojęcia tzw. ciężaru dowodu w znaczeniu formalnym i ciężaru dowodu w znaczeniu materialnym, choć są wzajemnie zależne, ponieważ uznanie przez sąd twierdzeń strony za udowodnione jest oparte na treści informacji uzyskanych dzięki zebranym środkom dowodowym, nie mogą być utożsamiane, albowiem materialny ciężar dowodu traktuje się nie jako powinność dowodzenia, lecz jako regułę określająca, która strona poniesie negatywne skutki nieudowodnienia określonych twierdzeń o faktach istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Do naruszenia art. 6 k.c. dochodzi zatem wtedy, gdy sąd orzekający przypisuje obowiązek dowodowy innej stronie, niż ta, która z określonego faktu wywodzi skutki prawne. Okoliczność, czy określony podmiot wywiązał się ze swojego obowiązku udowodnienia faktów, z których wywodzi skutki prawne, nie należy już do materii objętej dyspozycją art. 6 k.c., a stanowi aspekt mieszczący się już w domenie przepisów procesowych. Przedstawienie bowiem przez stronę dowodu w celu wykazania określonych twierdzeń o faktach sprawy, z których wywodzi ona korzystne dla siebie skutki, nie jest jej prawem czy obowiązkiem procesowym, lecz ciężarem procesowym, wynikającym i zagwarantowanym przepisami prawa, przede wszystkim w jej własnym interesie”.

147 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 15 stycznia 2020 r. I ACa 306/19 cyt. „Przepis art. 6 k.c. reguluje podstawowe reguły dowodowe, tj. pierwszą – generalnie wymagającą udowodnienia powołanego przez stronę faktu, powodującego powstanie określonych skutków prawnych, oraz drugą regułę, która sytuuje ciężar dowodu danego faktu po stronie osoby, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. Pierwsza «zasada obowiązku udowodnienia powoływanego faktu» jest w istocie nieunikniona ze względów racjonalnych, ponieważ odmienna regulacja powodowałaby powstanie niedopuszczalnej łatwości wywodzenia skutków prawnych z prostego powołania się na fakt bez potrzeby jego udowodnienia. Natomiast druga stanowi «ogólną zasadę rozkładu ciężaru dowodu», od której wyjątki mogą wskazywać niektóre przepisy szczególne. Artykuł 6 k.c. więc traktuje o ciężarze dowodu w sensie materialnoprawnym i wskazuje, kogo obciążają skutki niepowodzenia procesu udowadniania. Z art. 6 k.c. płynie generalny wniosek, że sąd powinien przyjąć za prawdziwe fakty udowodnione przez stronę obciążoną dowodem i pominąć te, których nie wykazała w sposób przekonujący. Wszelka ingerencja zmierzająca do zmiany reguły z art. 6 może być oceniona jako uchybienie prawu materialnemu i procesowemu. Oczekiwanie przez sąd, wbrew treści art. 6, przeprowadzenia dowodu przez daną stronę i obarczenie jej skutkami braku dowodu, którego ciężar na niej nie spoczywał, może stanowić podstawę zaskarżenia orzeczenia. O naruszeniu art. 6 k.c. można by powiedzieć, gdyby sąd orzekający przypisał obowiązek dowodowy innej stronie, nie tej, która z określonego faktu wywodzi skutki prawne. Z przepisu wynika dla sądu nakaz rozstrzygnięcia merytorycznego, nawet wtedy, gdy postępowanie dowodowe nie przyniosło efektu; sąd powinien rozstrzygnąć na niekorzyść osoby, która opierała swe twierdzenia na faktach nieudowodnionych”.

148 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2019 r. III UK 8/18 cyt. „Ciężar udowodnienia (onus probandi) pozwala rozstrzygnąć sprawę merytorycznie, także wówczas, gdy sąd nie zdołał w ogóle (w pewnej części) wyjaśnić stanu faktycznego sprawy. Wówczas konsekwencje procesowe tego ponosi strona, na której dowód spoczywał. Jeżeli natomiast istotne fakty zostaną ustalone, to podlegają one ocenie z punktu widzenia przepisów prawa materialnego, niezależnie od tego, która ze stron podjęła w tym zakresie inicjatywę dowodową (powód, pozwany), czy nawet dowód został przeprowadzony z urzędu”.

149 T. Gizbert-Studnicki, Rozkład ciężaru argumentacji w dyskursie interpretacyjnym, (w:) J. Stelmach (red.), Studia z Filozofii Prawa, Kraków 2003, s. 68; T. Gizbert-Studnicki, The Burden of Argumentation in Legal Disputes, „Ratio Iuris” 1990, vol. 3, s. 121.

150 Por. T. Gizbert-Studnicki, Przedmiot ustaleń sądu w procesie cywilnym, „Krakowskie Studia Prawnicze” 1974, nr 7, s. 155 i n.; T. Gizbert-Studnicki, O pewnych osobliwościach stwierdzeń faktycznych sądu w procesie cywilnym, „Studia Cywilistyczne” 1974, z. 24, s. 128 i n.; L. Morawski, O pewnym rozumieniu prawa i faktu oraz niektórych jego zastosowaniach, „Ruch Ekonomiczny, Prawniczy i Socjologiczny” 1980, z. 1, s. 185 i n.

151 Art. 232 k.p.c., art. 3 k.p.c., art. 6 k.c.

152 Art. 3 k.p.c.

153 Art. 227 k.p.c.

154 Etap ten następuje po określeniu konsekwencji prawnej wynikającej z subsumcji.

155 J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 1993, s. 176.

156 L. Morawski, Wstęp do prawoznawstwa, Toruń 1996, s. 123.

157 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 16 stycznia 2019 r. I ACa 369/18 cyt. „Zasada bezpośredniości odnosi się do postępowania dowodowego i można wyróżnić jej dwa aspekty. Pierwszy nakazuje sądowi korzystanie z dowodów pierwotnych, a z dowodów pochodnych dopiero wtedy, gdy nie ma pierwotnych. Drugi aspekt odnosi się do bezpośredniości postępowania dowodowego przed sądem rozpoznającym sprawę. Sąd powinien osobiście «zetknąć» się z dowodami. W przepisach kodeksu postępowania cywilnego oba aspekty zostały uwzględnione i przyjęte jako reguły, ale niemające charakteru absolutnego ponieważ ustawa nie zabrania korzystania z dowodów pośrednich. Zasada bezpośredniości nie ma charakteru bezwzględnego, ale dopuszczalne odstępstwa od niej muszą brać pod uwagę przede wszystkim charakter i rodzaj dowodu . Zasada bezpośredniości pozwala na przeprowadzenie dowodu z dokumentów, które znajdują się w aktach innej sprawy, z tym że dowód taki powinien polegać na wskazaniu treści poszczególnych dokumentów”.

158 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 20 lutego 2019r. I ACa 577/18 cyt. „Granice, w jakich sąd uprawniony jest do rozpoznania przedstawionej mu sprawy, wyznacza zgłoszone przez stronę roszczenie. Roszczenie w sensie materialnym stanowi prawo podmiotowe, którego treścią pozostaje możliwość domagania się od określonej osoby określonego zachowania. Natomiast w sensie procesowym, roszczenie stanowi wyodrębnione konstrukcyjnie żądanie (art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c.), które stanowi wyraz woli powoda uzyskania sądowej ochrony i realizacji przysługującego mu prawa, w przedstawionej pod osąd podstawie faktycznej (art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c.)”.

159 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 17 grudnia 2019r. I AGa 98/19 cyt. „Granice kompetencji sądu do rozpoznania sprawy w procesie cywilnym wyznacza zatem zawsze żądanie powództwa – wyznaczone jego przedmiotem i podstawą faktyczną - artykułowane przez stronę powodową w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.). Sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem ani zasądzać ponad to żądanie (art. 321 § 1 k.p.c.). Stąd też obowiązkiem strony inicjującej proces pozostaje wyraźne sformułowanie żądania, które to żądanie wyznacza tym samym granice kognicji sądu. Zakaz orzekania ponad żądanie, będący przejawem zasad dyspozycyjności i kontradyktoryjności, stanowi emanację zasady, że o przedmiocie orzekania decyduje wyłącznie strona”.

160 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 25 kwietnia 2017 r.III AUa 909/16 cyt. „Z przepisu art. 316 § 1 k.p.c. wynika ogólna zasada obowiązująca w postępowaniu cywilnym, zgodnie z którą podstawą rozstrzygnięcia jest stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy. Nie budzi wątpliwości, że «stan rzeczy» w rozumieniu powyższego przepisu obejmuje również stan prawny. Na gruncie spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych powyższa reguła doznaje weryfikacji z tego względu, że postępowanie sądowe w tych sprawach wszczynane jest na skutek odwołania wniesionego od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, które zastępuje pozew. Postępowanie to ma zatem charakter odwoławczy, a jego przedmiotem jest ocena zgodności z prawem wydanej decyzji. Zasada ta nie ma jednak charakteru absolutnego. Ma ona bowiem uzasadnienie tylko wtedy, kiedy odwołanie się do art. 316 § 1 k.p.c. wypaczałoby charakter postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i prowadziłoby do jaskrawego pominięcia odrębności tego postępowania przez całkowite pozbawienie znaczenia postępowania administracyjnego poprzedzającego postępowanie sądowe. Niebezpieczeństwa takiego nie ma w sytuacji, kiedy spełnienie się ostatniej z przesłanek prawa do świadczenia w trakcie postępowania sądowego jest oczywiste i niekwestionowane przez organ rentowy”.

161 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2018 r. II UK 264/17 cyt. „Pojęcie «stan rzeczy» oznacza okoliczności faktyczne ustalone przed zamknięciem rozprawy oraz stan prawny, to jest obowiązujące przepisy, które mogą stanowić podstawę rozstrzygnięcia. O naruszeniu art. 316 § 1 k.p.c. można mówić wówczas, gdy sąd, wydając orzeczenie, nie uwzględnił między innymi zmiany stanu faktycznego zaistniałego w toku postępowania odwoławczego”.

162 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 sierpnia 2017 r. II CSK 837/16 cyt. „Przepis art. 316 § 1 k.p.c. określa zasadę aktualności rozstrzygnięcia, stanowiąc, że po zamknięciu rozprawy sąd wydaje wyrok, biorąc za podstawę stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy, zatem taki, który, z przyczyn uzasadnionych normami prawa procesowego lub materialnego, może różnić się od stanu, który istniał w dacie wytoczenia powództwa lub w toku postępowania. W zakresie dopuszczalności powołania go jako podstawy kasacyjnej przyjmuje się z jednej strony – że nie może stanowić podstawy wysuwania zarzutów co do określenia konsekwencji wynikających z obowiązywania normy prawnej i zarzutów dotyczących subsumcji ustaleń faktycznych do wskazanej normy prawnej, z drugiej – że skarżący, który zarzuca naruszenie wskazanego przepisu w odniesieniu do pominiętych okoliczności sprawy, powinien przywołać konkretne zdarzenia (fakty) nieuwzględnione w toku postępowania sądowego oraz wyjaśnić ich wpływ na wynik sprawy”.

163 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 22 grudnia 2015r. V ACa 360/15 cyt. „W celu usuwania w orzeczeniach niedokładności i błędów pisarskich albo rachunkowych lub innych oczywistych omyłek ustawodawca przewidział formę postanowienia. Naprawa tych usterek może nastąpić z urzędu i nie jest ograniczona terminem (art. 350 § 1 k.p.c.). Taka czynność sądowa nie może jednak służyć do zmiany lub uchylenia orzeczenia co do istoty sprawy. Z tego względu wniosek o sprostowanie orzeczenia nie ma wpływu na bieg terminu do wniesienia środka zaskarżenia od orzeczenia, którego dotyczy (art. 353 k.p.c.). Na postanowienie w przedmiocie sprostowania orzeczenia sądu pierwszej instancji przysługuje zażalenie (art. 394 § 1 pkt 8 k.p.c.)”.

164 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 9 września 2015r. III AUa 1523/14 cyt. „Sprostowanie służy przywróceniu rzeczywistej woli składu orzekającego, ilekroć zachodzi pewna niezgodność między rzeczywistą wolą i wiedzą, a wyrażeniem tychże na piśmie. Oczywistość omyłki pisarskiej, rachunkowej lub innej niedokładności wynikać może bądź z natury samej omyłki, bądź z porównania orzeczenia z uzasadnieniem, z treścią pozwu, a nawet z treścią dowodu”.

165 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 11 lipca 2014r. I ACa 326/14 cyt. „Sprostowanie jest możliwe w każdym czasie, co stanowi wyraz dążenia ustawodawcy do tego, aby orzeczenia nie zawierały omyłek pisarskich i w każdej chwili było możliwe ich wyeliminowanie. Oczywistym jest, iż pisma urzędowe, a w szczególności orzeczenia wraz z uzasadnieniami powinny być sporządzane z najwyższą starannością, bez omyłek pisarskich. Tym niemniej ustawodawca przewidział, że omyłki takie mogą się zdarzyć i dlatego przepisy procesowe normują tryb ich usuwania”.

166 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 14 lutego 2020r. I AGa 64/19 cyt. „Zgodnie z art. 365 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Związanie, o którym mowa w cyt. normie procesowej polega na związaniu wskazanych w niej osób dyspozycją zawartej w sentencji wyroku skonkretyzowanej, zindywidualizowanej i trwałej normy prawnej wywiedzionej przez sąd z norm generalnych i abstrakcyjnych zawartych w przepisach prawnych. Inne sądy, organy państwowe oraz organy administracji publicznej, rozstrzygające w sprawach innych niż karne (§ 2) są związane prejudycjalnie, czyli nie mogą dokonać odmiennej oceny prawnej roszczenia niż zawarta w prejudykacie, jak też nie mogą dokonać odmiennych ustaleń faktycznych. Związanie stron oraz prejudycjalne związanie innych organów określane są jako pozytywny aspekt prawomocności materialnej”.

167 Art. 176 ust. 1 Konstytucji RP, art. 13 Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 1950 r.

168 Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 maja 2012 r. II GSK 678/12 cyt. „Przepis art. 176 ust. 1 Konstytucji RP dotyczy wyłącznie postępowania sądowego stanowiąc, iż postępowanie to jest co najmniej dwuinstancyjne. Przepis ten nie dotyczy postępowania przed innymi niż sądowe organami”.

169 Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2012 r. III SO 21/11 cyt. „Zawarte w art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej pojęcie instancji należy odnosić do przedmiotu całego postępowania, a nie do przedmiotu konkretnego rozstrzygnięcia, także incydentalnego. Wynikająca z art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasada dwuinstancyjności postępowania sądowego obowiązuje tylko w sprawach rozpoznawanych od początku do końca przez sądy. Określone w art. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej prawo do zaskarżania obejmuje natomiast rozstrzygnięcia wydawane w pierwszej instancji we wszystkich postępowaniach prowadzonych przez organy władzy publicznej, ale nawet w tym zakresie ustawa może przewidywać wyjątki w postaci niezaskarżalności rozstrzygnięć organów pierwszej instancji”.

170 Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 2019 r. IV CZ 97/19 cyt. „O nierozpoznaniu istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. można mówić tylko wtedy, gdy sąd pierwszej instancji w ogóle nie zbadał podstawy merytorycznej dochodzonego roszczenia. Nie chodzi tu natomiast o niedokładności postępowania polegające na tym, że sąd pierwszej instancji nie wziął pod rozwagę wszystkich dowodów, które mogły służyć do należytego rozpoznania sprawy lub nie rozważył wszystkich okoliczności”.

171 J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska (red.), Postępowanie cywilne, Warszawa 1996, s. 10.

172 Art. 378 § 1 k.p.c.

173 Art. 382 k.p.c.

174 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2019 r. II CSK 342/18 cyt. „Apelacja jest środkiem zaskarżenia co do zasady prowadzącym do kontynuacji merytorycznego rozpoznania sprawy, a nie tylko do kontroli poprawności postępowania przeprowadzonego przez sąd pierwszej instancji; sąd drugiej instancji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania”.

175 Art. 381 i 382 k.p.c.

176 Art. 386 § 6, art. 398(20) i art. 390 § 2 k.p.c.

177 Art. 367 i nast. oraz art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c.

178 Art. 162 k.p.c.

179 Art. 378 § 1 in fine k.p.c.

180 Art. 378 § 1, art. 384 i 386 k.p.c.

181 J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz (red.), Postępowanie cywilne, Warszawa 2016, s. 26.

182 H. Mądrzak, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Postępowanie cywilne, Warszawa 2003, s. 151.

183 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 13 października 2016 r. I ACa 192/16 cyt. „Merytoryczny charakter postępowania apelacyjnego sprawia, że sąd drugiej instancji zmierza do naprawienia błędów popełnionych przez sąd pierwszej instancji; w tym znaczeniu postępowanie apelacyjne jest przedłużeniem postępowania przeprowadzonego przed sądem pierwszej instancji”.

184 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2019 r. I NSK 1/19 cyt. „Zgodnie z art. 378 § 1 k.p.c. sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. Wynikający z tego przepisu obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji oznacza zarówno bezwzględny zakaz wykraczania przez sąd drugiej instancji poza te granice, jak i nakaz wzięcia pod uwagę i rozważenia wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków. W ramach drugiego elementu wspomnianego obowiązku, sąd drugiej instancji powinien odnieść się do wszystkich zdarzeń i zarzutów zgłoszonych w postępowaniu apelacyjnym, które mogły spowodować skutki materialnoprawne. Sąd odwoławczy nie jest jednak skrępowany poglądami prawnymi stron i może uwzględnić bądź oddalić apelację ze względu na dostrzeżone z urzędu okoliczności o charakterze prawnym. Nie można więc czynić sądowi drugiej instancji zarzutu posłużenia się dla uzasadnienia przyjętego rozstrzygnięcia argumentami prawnymi i faktycznymi niepowołanymi przez sąd pierwszej instancji, a także przez skarżącego w apelacji, nawet jeśli nie mieszczą się w zakresie oceny dotyczącej zarzutów apelacyjnych”.

185 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2019 r. II CSK 200/18 cyt. „Zasadą postępowania apelacyjnego, wyrażoną w art. 382 k.p.c., jest kontynuacja i uzupełnianie postępowania dowodowego oraz ustaleń dokonanych przez sądem I instancji. Zasada ta doznaje jednak ograniczeń. Jedno z nich wynika z art. 381 k.p.c., zgodnie z którym sąd II instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba powołania się na nie wynikła później. Przepis ten ma wyraźnie charakter dyscyplinujący strony procesowe, zobowiązując je do przedkładania wszystkich posiadanych dowodów w postępowaniu przed sądem I instancji, pod rygorem możliwości ich pominięcia w instancji odwoławczej, co ma zapewnić realizację ważnych zasad procesowych, tj. koncentracji dowodów i sprawności postępowania. Jak słusznie podkreśla się w orzecznictwie, uzasadnienie strony na powołanie dowodu dopiero w instancji apelacyjnej argumentem, że był on przekonany o tym, że sąd I instancji oceni na jego korzyść przedstawione dowody, w żadnym razie nie może tego opóźnienia usprawiedliwić”.

186 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2019 r. II CSK 353/18 cyt. „Celem przepisów koncentracyjnych jest skłonienie stron do przedstawienia na możliwe wczesnym etapie postępowania koniecznych twierdzeń i dowodów po to, aby doprowadzić do możliwie najszybszego załatwienia sprawy, i po to, aby stworzyć sądowi – przez zapewnienie mu dostępu do kompletnego materiału procesowego – możliwość wydania prawidłowego rozstrzygnięcia. Ryzyko pominięcia przez sąd spóźnionych twierdzeń lub dowodów ma skłaniać strony do należytego wypełnienia ciężaru wspierania postępowania (art. 6 § 2 k.p.c.) i w ten sposób przyczyniać się do realizacji wskazanych celów. W razie pominięcia przez sąd twierdzeń lub dowodów jako spóźnionych, przy założeniu, że nie zachodziły przesłanki uzasadniające uwzględnienie tych twierdzeń lub dowodów, kontrola stosowania przepisów koncentracyjnych jest uzasadniona tym, że chodzi o ocenę, czy nie doszło do bezpodstawnego pozbawienia strony jej prawa do powoływania twierdzeń lub dowodów, czyli – w istocie – jej prawa do wysłuchania. Sankcjonowanie nieprawidłowego pominięcia twierdzeń lub dowodów służy restytucji stronie jej naruszonego prawa do wysłuchania. Wzgląd na szybkość postępowania musi w takim wypadku ustąpić”.

187 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2018 r. V CSK 506/17 cyt. „Artykuł 378 § 1 k.p.c. nakłada na sąd drugiej instancji obowiązek ponownego rozpoznania sprawy w granicach apelacji, co oznacza nakaz wzięcia pod uwagę wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków. Granice apelacji wyznaczają ramy, w których sąd drugiej instancji powinien rozpoznać sprawę na skutek jej wniesienia. Określają je sformułowane w apelacji zarzuty i wnioski, które implikują zakres zaskarżenia, a w konsekwencji kognicję sądu apelacyjnego. Ponadto sąd drugiej instancji w ramach ustalonego stanu faktycznego stosuje z urzędu prawo materialne. Dlatego sąd rozpoznający apelację powinien odnieść się do wszystkich tych zdarzeń i zarzutów zgłoszonych w postępowaniu apelacyjnym, które mogły spowodować skutki materialnoprawne. Z kolei przepis art. 382 k.p.c. określa podstawę merytorycznego orzekania przez Sąd drugiej instancji, która obejmuje materiał dowodowy zebrany przez sąd pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Zebrany materiał w rozumieniu tego przepisu, to dowody przeprowadzone w sprawie oraz fakty powszechnie znane, znane sądowi urzędowo, fakty przyznane, a także objęte twierdzeniami jednej strony, co do których druga strona nie wypowiedziała się. Uregulowanie to nakłada na sąd drugiej instancji obowiązek dokonania ponownie własnych ustaleń, które mogą obejmować ustalenia sądu pierwszej instancji przyjęte za własne albo różnić się od tych już poczynionych, a następnie poddania ich ocenie pod kątem prawa materialnego”.

188 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. II PK 135/18 cyt. „Przepis art. 382 k.p.c. określa podstawę merytorycznego orzekania przez sąd drugiej instancji, która obejmuje materiał dowodowy zebrany przez sąd pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym. Zebrany materiał w rozumieniu tego przepisu, to dowody przeprowadzone w sprawie oraz fakty powszechnie znane, znane sądowi urzędowo, fakty przyznane, a także objęte twierdzeniami jednej strony, co do których druga strona nie wypowiedziała się. Uregulowanie to nakłada na sąd drugiej instancji obowiązek dokonania ponownie własnych ustaleń, które mogą obejmować ustalenia sądu pierwszej instancji przyjęte za własne albo różnić się od tych już poczynionych, a następnie poddania ich ocenie pod kątem prawa materialnego. Sąd drugiej może zmienić ustalenia faktyczne stanowiące podstawę wydania orzeczenia co do istoty sprawy sądu pierwszej instancji bez przeprowadzenia postępowania dowodowego, uzasadniającego odmienne ustalenia, chyba że szczególne okoliczności wymagają ponowienia lub uzupełnienie tego postępowania”.

189 Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2018 r. II UZ 114/17 cyt. „Prowadzenie postępowania dowodowego w drugiej instancji, nawet w znacznym zakresie, i dokonanie na jego podstawie samodzielnych ustaleń, nie prowadzi do naruszenia konstytucyjnego prawa do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji, jak również dwuinstancyjnego modelu postępowania sądowego, statuowanego w art. 176 ust. 1 Konstytucji RP. Orzeczenia kasatoryjnego nie uzasadnia nawet potrzeba znacznego uzupełnienia postępowania dowodowego, w tym usunięcia jego wad oraz przeprowadzenia dowodów bezpodstawnie pominiętych przez sąd pierwszej instancji W sytuacji, gdy sąd drugiej instancji rozpoznając apelację jednej ze stron od wyroku sądu pierwszej instancji, dostrzega braki w postępowaniu dowodowym, powinien w pierwszej kolejności braki te uzupełnić samodzielnie, dopiero jeżeli stwierdzone braki nie dają się usunąć na etapie postępowania apelacyjnego dopuszczalne jest przyjęcie, że sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy, czy też wymagane jest powtórzenie postępowania dowodowego w całości”.

190 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2017 r. IV KS 5/17 cyt. „Zasada dwuinstancyjności postępowania sądowego (art. 176 ust. 1 Konstytucji) wymaga zapewnienia przez ustawodawcę: 1) dostępu do drugiej instancji (przyznanie stronom środków zaskarżenia); 2) powierzenia rozpoznania sprawy drugiej instancji sądowi wyższego szczebla. Uchylenie wyroku przez sąd odwoławczy i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania nie jest uzasadnione, jeśli dla korekty zaskarżonego orzeczenia niezbędne jest jedynie odmienne zastosowanie prawa materialnego (z wyjątkiem sytuacji objętych regułami ne peius określonymi w art. 454 § 1 i 3 k.p.k.)”.

191 Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2010 r. V CZ 47/10 cyt. „Każdy obywatel ma prawo do rozpatrzenia jego sprawy przez sąd, w postępowaniu dwuinstancyjnym, bez względu na miejsce swego zamieszkania. Treść art. 165 § 2 k.p.c. nie pozbawia powodów tego prawa w sytuacji wyjazdu poza granice w trakcie toczącej się sprawy sądowej. Procedura umożliwia, chociażby poprzez ustanowienie pełnomocnika procesowego możliwość terminowego wnoszenia pism procesowych do właściwego sądu przez strony nieobecne w Polsce”.

192 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 30 listopada 2018 r. I ACa 1736/17 cyt. „Podstawowym założeniem postępowania apelacyjnego jest dążenie do wydania merytorycznego rozstrzygnięcia, opartego na materiale zebranym przez sąd pierwszej instancji i sąd odwoławczy, który musi samodzielnie ocenić całokształt zebranego w sprawie materiału dowodowego z uwzględnieniem faktów z zakresu notoryjności powszechnej i urzędowej, faktów przyznanych lub niezaprzeczonych, a także domniemań prawnych. Merytoryczny charakter postępowania apelacyjnego sprawia, że sąd drugiej instancji zmierza do naprawienia błędów popełnionych przez sąd pierwszej instancji; w tym znaczeniu postępowanie apelacyjne jest przedłużeniem postępowania przeprowadzonego przed sądem pierwszej instancji. Istotę postępowania apelacyjnego charakteryzuje też art. 386 § 4 k.p.c., zgodnie z którym, poza wypadkami określonymi w § 2 i 3, sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo, gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości”.

193 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 11 kwietnia 2018 r. III AUa 930/17 cyt. „Istotą postępowania apelacyjnego jest zbadanie zasadności zarzutów skierowanych przeciwko orzeczeniu sądu pierwszej instancji. Sąd odwoławczy orzeka w oparciu o całokształt zgromadzonego materiału dowodowego, dokonując na nowo jego własnej, samodzielnej i swobodnej oceny, w tym oceny zgromadzonych w postępowaniu przed sądami obu instancji dowodów. Jako Sąd merytoryczny, bazując na tym samym materiale dowodowym, co Sąd pierwszej instancji, Sąd odwoławczy może czynić własne, odmienne ustalenia, może również, na podstawie art. 382 in fine k.p.c. przeprowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe. Sąd drugiej instancji jako sąd nie tylko odwoławczy, lecz także merytoryczny, nie może poprzestać na zbadaniu zarzutów apelacyjnych. Powinien poczynić własne ustalenia i samodzielnie ocenić je z punktu widzenia prawa materialnego”.

194 J. Petzel, Systemy wyszukiwania informacji prawnej, WKP 2017.

195 IT Law (ochrona danych, prawa autorskie, bezpieczeństwo danych, nazwy domen itp.).

196 IT for lawyers (e-Government, e-Court, On-line Dispute Resolution, Multi-Agent Systems).

197 Zob. G. Sartor, P. Casanovas, M. Biasiotti, M. Fernández-Barrera (red.), Approaches to Legal Ontologies, Springer 2011.

198 PWC, Raport: Nowe technologie w pracy prawników i transformacje działów prawnych. Analiza wyzwań i trendów, listopad 2018, s. 7.

199 K. Rut, Sztuczna inteligencja w świecie firm prawniczych. Czy systemy oparte o AI zastąpią prawników?, https://www.sparkbit.pl/pl/sztuczna-inteligencja-swiecie-firm-prawniczych-systemy-oparte-o-ai-zastapia-prawnikow/ (dostęp: 05.05.2020).

200 Tamże.

201 J. Ojczyk, Kancelarie prawnicze muszą inwestować w nowe technologie, https://www.prawo.pl/prawnicy-sady/nowe-technologie-w-kancelariach-z-jakich-aplikacji-korzystaja,331630.html (dostęp: 05.05.2020).

202 S. Daniłowicz, Raport: Sztuczna Inteligencja i Nowe Technologie w Praktyce Prawniczej, „Pracodawcy Prawniczy” 2018, s. 5 i n.

203 P. Rochowicz, Jarosław Grzesiak: Innowacyjność w kancelarii coraz bardziej popłaca, https://www.rp.pl/Rankingi/306169972-Jaroslaw-Grzesiak-Innowacyjnosc-w-kancelarii-coraz-bardziej-poplaca.html (dostęp: 05.05.2020).

204 Zob. The Law Society, A.I. Artificial Intelligence and the Legal Profession, “Horizon Scanning” 2017/2018, https://www.lawsociety.org.uk/support-services/documents/AI-and-the-legal-profession- horizon-scanning-report/ (dostęp: 05.05.2020).

205 J. Ojczyk, Sztuczna inteligencja wkracza do LEX, https://www.prawo.pl/prawnicy-sady/sztuczna-inteligencja-wkracza-do-lex,75038.html (dostęp: 05.05.2020).

206 K. Wilczyńska-Rheims, Premiera NOWEJ wyszukiwarki w LEX – jej „silnikiem” jest sztuczna inteligencja, Wolters Kluwer, 7.06.2018, http://www.wolterskluwer.pl/czytaj/-/artykul/premiera-nowej-wyszukiwarki-w-lex-jej-silnikiem-jest-sztuczna-inteligencja (dostęp: 05.05.2020).

207 E. Winick, Lawyer-Bots Are Shaking Up Jobs, MIT Technology Review, https://www.technologyreview.com/s/609556/ lawyer-bots-are-shaking-up-jobs/ (dostęp: 05.05.2020).

208 Zob. Komisja Europejska, Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Strategia jednolitego rynku cyfrowego dla Europy, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52015DC0192&from=PL (dostęp: 05.05.2020).

209 Zob. Komisja Europejska, Projekt Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ram swobodnego przepływu danych nieosobowych w Unii Europejskiej, https://ec.europa.eu/info/law/better-re- gulation/initiatives/com-2017-495_pl (dostęp: 05.05.2020).

210 Analiza predykcyjna (ang. predictive analysis) – oznacza zdolność weryfikacji zespołów danych, algorytmów, a także uczenia maszynowego pozwalająca na przewidywanie prawdopodobieństwa wystąpienia poszczególnych wydarzeń w przyszłości na podstawie danych historycznych.

211 A. Besiekierska, N. Kurek, Branżę prawniczą czekają ogromne zmiany spowodowane rozwojem nowych technologii, http://www.rp.pl/Rzecz-o-prawie/301209994-Branze-prawnicza-czekaja-ogromne-zmiany-spowodowane-rozwojem-nowych-technologii.html (dostęp: 05.05.2020).

212 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 5 czerwca 2020 r.I ACa 778/19 cyt. „Radca prawny nie ponosi odpowiedzialności odszkodowawczej za samo «przegranie sprawy», natomiast odpowiada za szkody powstałe na skutek niezachowania należytej staranności przy podejmowaniu czynności zawodowych. Jeżeli odszkodowanie ma obejmować straty mocodawcy wynikające z porażki w postępowaniu, to koniecznym jest udowodnienie, że gdyby pełnomocnik nie popełnił rażących błędów, to istniały realne i znaczne szanse na wygranie sprawy. Zauważa się przy tym, iż dla przypisania radcy prawnemu odpowiedzialności odszkodowawczej niezbędne jest powstanie wymiernej szkody majątkowej – nie wystarczy więc jedynie wykazanie, iż zaniedbał wymaganej aktywności procesowej. Wskazuje się również, że pełnomocnik może ponosić odpowiedzialność jedynie za własne błędy, nie zaś za zaniedbania swego mocodawcy”.

213 Zob. C. Mammen, J. Lohr, The Ethics of Artificial Intelligence in Law Practice, https://www.law.com/ legaltechnews/almID/1202778650454/The-Ethics-of-Artificial-Intelligence-in-Law-Practice/ (dostęp: 05.05.2020).

214 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 7 kwietnia 2017 r.I ACa 2434/15 cyt. „Pozbawienie strony możności obrony swych praw należy oceniać przez pryzmat okoliczności konkretnej sprawy. Przy analizie, czy doszło do takiej sytuacji, należy w pierwszym rzędzie rozważyć, czy nastąpiło naruszenie przepisów prawa procesowego, a następnie sprawdzić, czy mimo uchybień w tym zakresie strona mogła bronić swych praw. Konieczne jest więc wykazanie związku przyczynowego między naruszeniem przepisu prawa a tym pozbawieniem”.

215 Pracodawcy Prawniczy, Raport: Sztuczna Inteligencja i Nowe Technologie w Praktyce Prawniczej, s. 15 i n.

216 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 czerwca 2018 r. I ACa 2123/16 cyt. „Pomoc prawna adwokata ustanowionego z urzędu może sprowadzić się do udzielenia porady prawnej i wyjaśnienia w jej ramach np. szans skuteczności rozważanego przez stronę wystąpienia do sądu z określonymi żądaniami w przedstawionym jej, obowiązującym stanie prawnym. Także pomoc prawna udzielana stronie zwolnionej od kosztów przez ustanowionego dla niej pełnomocnika, po wydaniu w sprawie orzeczenia przez sąd drugiej instancji, nie może się sprowadzić do bezwzględnego obowiązku sporządzenia kasacji, jeśli tylko wyrazi ona takie żądanie”.

217 Ogólne rozporządzenie o ochronie danych, inaczej rozporządzenie o ochronie danych osobowych, RODO (ang. General Data Protection Regulation, GDPR).

218 Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 22 marca 2016 r. I ACa 1762/15 cyt. „Samodzielność pracy adwokata oznacza, że to jego czynności procesowe wyznaczają treść stosunku prawnoprocesowego łączącego strony postępowania z sądem i nie ma potrzeby wspierania własnego stanowiska adwokata stanowiskiem reprezentowanej strony, tym niemniej nie jest sprzeczne z prawem, posiłkowanie się w ramach własnej czynności procesowej, poglądami wyrażanymi samodzielnie przez stronę. Adwokat w wykonywaniu swoich obowiązków zawodowych podlega tylko ustawom. Regulacja ta dotyczy wolności zawodu adwokata, jego gwarancji, a co się z tym wiąże – z niezależnością zawodową. Adwokat odpowiada osobiście za podejmowane czynności zawodowe, gdyż korzysta z pełnej swobody i niezależności. Adwokat zawsze wykonuje swoje czynności zawodowe samodzielnie i niezależnie. Nie ma znaczenia, czy źródłem umocowania jest umowa z klientem, czy orzeczenie sądu lub Okręgowej Rady Adwokackiej. Wskazania lub instrukcje, dotyczące merytorycznego prowadzenia zleconej sprawy, udzielane adwokatowi przez jego mocodawcę lub osobę na rzecz, której wykonuje czynności zawodowe, nie są dla adwokata wiążące. Brak związania adwokata treścią wskazań strony nie oznacza oczywiście, by jego czynności nie były zgodne z oczekiwaniami klienta. W sytuacji, w której klient adwokata kieruje do adwokata pismo, to klient ma prawo oczekiwać, że ten uszanuje zasadę poufności, a uzyskane z korespondencji informacje, dotyczące jego sfery prywatności, adwokat zachowa w tajemnicy, tym bardziej, gdy się zważy zakres obowiązków i praw adwokata. Stąd wnioskować należy, że jedynie ta część korespondencji klienta z adwokatem może stanowić przedmiot jego ujawnienia, która nie dotyka sfery prywatności klienta. Dokonanie swobodnego wyboru formy czynności procesowej przez zawodowego pełnomocnika związana jest z potrzebą ochrony interesu jego klienta, która w oczywisty sposób nie zawsze będzie w tożsamy sposób postrzegana przez jego klienta. Swoboda działania zawodowego pełnomocnika posiada oczywiście swoje granice tym niemniej, aby mówić o bezprawności działania procesowego niezbędne jest stwierdzenie jego szkodliwości dla jego klienta (czy to w kontekście prawa procesowego czy materialnego)”.

Zakończenie

Odnosząc się do całości przedstawionego w opracowaniu stanowiska – w mojej ocenie – należy rozważać sztuczną inteligencję jako narzędzie, nie osobowość prawną. Powyższe rozważania zwracają uwagę na zróżnicowanie przepisów prawnych, którym może podlegać działanie sztucznej inteligencji, oraz na różnorodność sposobów jej wykorzystania. Bez wątpienia kancelarie prawne muszą zainwestować w nowe technologie, wtedy algorytmy wesprą prawników. Wydaje się, że mogą one pomóc prawnikom w ocenie dokumentów, analizie poprzednich spraw, a nawet może przeprowadzeniu symulacji mającej pomóc odpowiedzieć na pytanie, czy dana sprawa jest do wygrania. Jednak ostateczna decyzja będzie i musi nadal należeć do człowieka. Systemy związane ze sztuczną inteligencją pozwolą prawnikom odnajdować źródła prawne bez konieczności analizowania dokumentacji czy orzecznictwa – nie muszą szukać orzeczeń za pomocą słów kluczowych oraz filtrów, wnikliwie przeglądać źródeł prawnych, itp. Warto również mieć na uwadze, że obecnie tworzenie zasad czy kodeksów gromadzących wskazówki, jak rozwijać sztuczną inteligencję, by np. była etyczna, wydaje się koniecznością, albowiem jeśli dopuścimy sztuczną inteligencję do orzekania to – tak jak pisałem – prawo stanie się algorytmem matematycznym.

Bibliografia:

Literatura:

B. Bladowski, Metodyka pracy sędziego cywilisty, Warszawa 2009.

Z. Brodzisz, Metodyka pracy prokuratora w postępowaniu przygotowawczym i przed sądem I instancji, Warszawa 2019. S. Daniłowicz, Raport: Sztuczna Inteligencja i Nowe Technologie w Praktyce Prawniczej, „Pracodawcy Prawniczy” 2018, s. 5 i n.

B. Dauter, Metodyka pracy sędziego sądu administracyjnego, Warszawa 2014.

T. Gardocki, J. Sobczak, Zawody prawnicze, Toruń 2010.

T. Gizbert-Studnicki, The Burden of Argumentation in Legal Disputes, „Ratio Iuris” 1990, vol. 3, s. 121.

T. Gizbert-Studnicki, How Many Theories of Truth are Needed in Jurisprudence?, „Archiv für Rechts- und Sozialphilosophie” 1985.

T. Gizbert-Studnicki, O pewnych osobliwościach stwierdzeń faktycznych sądu w procesie cywilnym, „Studia Cywilistyczne” 1974, z. 24, s. 128 i n.

T. Gizbert-Studnicki, Prawda sądowa w postępowaniu cywilnym, „Państwo i Prawo” 2009, z. 7.

T. Gizbert-Studnicki, Przedmiot ustaleń sądu w procesie cywilnym, „Krakowskie Studia Prawnicze” 1974, nr 7, s. 155 i n.

T. Gizbert-Studnicki, Rozkład ciężaru argumentacji w dyskursie interpretacyjnym, (w:) J. Stelmach (red.), Studia z Filozofii Prawa, Kraków 2003, s.68;

J. Gudowski, Urząd sędziego w prawie o ustroju sądów powszechnych, „Przegląd Sądowy” 1994, nr 11–12.

P. Hofmański, S. Zabłocki, Elementy metodyki pracy sędziego w sprawach karnych, wyd. 2, Warszawa 2011, s. 25–79.

H. Izdebski, P. Skuczyński (red.), Etyka zawodów prawniczych. Etyka prawnicza, Warszawa 2006, s . 93 i n.

A. Jakubecki, Kontradyktoryjność a poznanie prawdy w procesie cywilnym w świetle zmian kodeksu postępowania cywilnego, „Przegląd Sądowy” 1998, nr 10.

J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz (red.), Postępowanie cywilne, Warszawa 2016.

M. Kallas, Historia ustroju Polski, Warszawa 2005, s. 411.

A. Kiełtyka, W. Kotowski, A. Ważny, Prawo o prokuraturze. Komentarz, Art. 2, Warszawa 2017, https://sip.lex.pl/#/commentary/587740246/537686 (dostęp: 03.04.2020).

K. Knoppek, Zmierzch zasady prawdy obiektywnej w procesie cywilnym, „Palestra” 2005, nr 1–2.

M. Kokoszczyński, G. Wierczyński, System informacji prawnej w pracy sędziego, Warszawa 2011, s. 13.

W. Kuberska, Prekluzja materiału procesowego jako sposób koncentracji procesu cywilnego, cz. I, „Radca Prawny” 2008, nr 3, s. 69.

P. Machnikowski, (w:) E. Gniewek (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, Warszawa 2008, s. 23.

T. Maciejewski, Dzieje wymiaru sprawiedliwości, Koszalin 1999, s. 7.

M. Malczyk-Herdzina, Dowód z urzędu w procesie cywilnym, „Przegląd Sądowy” 2000, nr 6.

M. Manowska, Zasada prawdy materialnej w świetle nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego, „Prawo Spółek” 1999, nr 12.

A. Marciniak, M. Michalska-Marciniak, Metodyka pracy komornika sądowego, Łódź 2015.

H. Mądrzak, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Postępowanie cywilne, Warszawa 2003, s. 151.

Monteskiusz, O duchu praw, Warszawa 1957.

L. Morawski, O pewnym rozumieniu prawa i faktu oraz niektórych jego zastosowaniach, „Ruch Ekonomiczny, Prawniczy i Socjologiczny” 1980, z.1, s. 185 i n.

L. Morawski, Wstęp do prawoznawstwa, Toruń 1996, s. 123.

B. Naleziński, Art. 178, (w:) P. Tuleja (red.), Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, https://sip.lex.pl/#/commentary/587806772/604212 (dostęp: 25.03.2020).

J. Nowacki, Z. Tobor, Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 1993, s. 176.

A. Oleszko, Art. 4, (w:) Prawo o notariacie. Komentarz. Tom 1. Ustrój notariatu, https://sip.lex.pl/#/commentary/587704131/501571 (dostęp: 06.04.2020).

J. Petzel, Systemy wyszukiwania informacji prawnej, WKP 2017.

K. Piasecki, System dowodów i postępowanie dowodowe w sprawach cywilnych, Warszawa 2010, s. 36–37.

H. Pietrzkowski, Prawo do rzetelnego procesu w świetle zmienionej procedury cywilnej, „Przegląd Sądowy” 2005, nr 10.

T. Pietrzykowski, B. Wojciechowski, Równość, prawda i sprawiedliwość w procesie cywilnym. Rozważania na tle nowelizacji k.p.c., „Palestra” 2004, nr 9–10.

P. Rylski, Działanie sądu z urzędu a podstawa faktyczne wyroku cywilnego, Warszawa 2009, s. 84.

G. Sartor, P. Casanovas, M. Biasiotti, M. Fernández-Barrera (red.), Approaches to Legal Ontologies, Springer 2011.

W. Skrzydło, Art. 174, (w:) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, wyd. VII, Warszawa 2013, https://sip.lex.pl/#/commentary/587434162/428433 (dostęp: 25.03.2020).

W. Skrzydło, E. Gdulewicz, Polskie prawo konstytucyjne, Lublin 2010.

A. Szewczyk, G. Wojarnik, Cyfryzacja w społeczeństwie informacyjnym, wyd. II, Szczecin 2017.

R.A. Stefański, Metodyka pracy prokuratora w sprawach karnych, Warszawa 2017.

M. Szwast, Referendarz sądowy w sądownictwie powszechnym – status prawny, rozwój kompetencji i jego ograniczenia, (w:) „Analizy i Rekomendacje” Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka nr 2/2016, s. 9–10.

P. Sztylec-Szromek, „Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej” 2018, Seria: Organizacja i Zarządzanie I, z. 123, s. 501–509.

K. Świetlicka, Metodyka pracy prokuratora w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe i wykroczenia skarbowe, Kraków 2014, s. 33 i n.

R. Tokarczyk, Etyka prawnicza, Warszawa 2005, s . 77 i n.

A. Turska (red.), Humanizacja zawodów prawniczych a nauczanie akademickie, Warszawa 2002, s. 17–67.

W. Wiewiórowski, G. Wierczyński, Informatyka prawnicza. Nowoczesne technologie informacyjne w pracy prawników i administracji publicznej, wyd. 3, Warszawa 2012.

H. Wiśniewska-Śliwińska, J.T. Marcinkowski, Prawne uwarunkowania dotyczące wykonywania zawodu komornika sądowego oraz przeprowadzania czynności egzekucyjnych – z uwzględnieniem okresowych badań lekarskich i psychologicznych, „Hygeia Public Health” 2012, 47(3), s. 288–295.

A. Wróbel (red.), Stosowanie prawa Unii Europejskiej przez sądy, tom I, wyd. II, Warszawa 2002, s. 67, 89 i n.

A. Zięba (red.), Ustroje. Historia i współczesność. Polska – Europa – Ameryka Łacińska, Kraków 2013.

Akty prawne:

Dyrektywa 98/5/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 lutego 1998 r. mająca na celu ułatwienie stałego wykonywania zawodu prawnika w Państwie Członkowskim innym niż państwo uzyskania kwalifikacji zawodowych, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/ALL/?uri=CELEX:31998L0005 (dostęp: 03.04.2020).

Europejska konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 1950 r.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. nr 78 poz. 483 z późn. zm.).

Ogólne rozporządzenie o ochronie danych, inaczej rozporządzenie o ochronie danych osobowych, RODO (ang. General Data Protection Regulation, GDPR).

Uchwała Nr 3/2014 Nadzwyczajnego Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 22 listopada 2014 r. w sprawie Kodeksu Etyki Radcy Prawnego, Radc.2014.11.22.

Ustawa z dnia 20 czerwca 1985 r. o prokuraturze (Dz.U. z 2002 r. nr 12 poz. 206 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 540 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1460 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 121).

Ustawa z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. nr 240, poz. 2052 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 23 stycznia 2009 r. o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1042 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2167 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1513 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 365 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 740 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 29 lipca 1997 r. o komornikach i egzekucji (Dz.U. nr 133 poz. 882 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 30 z późn. zm.).

Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 75).

Ustawa z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 825 z późn. zm.).

Zbiór Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu (Kodeks Etyki Adwokackiej) z dnia 27 lutego 2018 r., Adwok.2018.2.27.

Orzecznictwo:

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2010 r. V CZ 47/10.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2012 r. III SO 21/11.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2018 r. II UZ 114/17.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 grudnia 2019 r. IV CZ 97/19.

Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 maja 2012 r. II GSK 678/12.

Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 września 2017 r. I OSK 1582/16.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 5 września 2019 r. I ACa 1269/18.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 21 marca 2019 r. I AGa 156/18.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 5 czerwca 2020 r. I ACa 778/19.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 11 kwietnia 2018 r. III AUa 930/17.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 11 lipca 2014r. I ACa 326/14.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 22 grudnia 2015r. V ACa 360/15.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 14 lutego 2020r. I AGa 64/19.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 22 marca 2016 r. I ACa 1762/15.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 13 października 2016 r. I ACa 192/16.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 19 września 2019 r. III AUa 1267/18.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 16 stycznia 2019 r. I ACa 369/18.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 30 listopada 2018 r. I ACa 1736/17.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 9 września 2015r. III AUa 1523/14.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 25 kwietnia 2017 r.III AUa 909/16.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 17 grudnia 2019r. I AGa 98/19.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 20 lutego 2019r. I ACa 577/18.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 15 stycznia 2020 r. I ACa 306/19.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 czerwca 2018 r. I ACa 2123/16.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 25 marca 2019 r. VI ACa 1494/17.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 7 kwietnia 2017 r.I ACa 2434/15.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2018 r. II UK 264/17.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 sierpnia 2017 r. II CSK 837/16.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2018 r. V CSK 506/17.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2017 r. IV KS 5/17.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2013 r., sygn. akt SNO 1/13.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2019 r. III UK 8/18/

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r. II PK 135/18.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2019 r. I NSK 1/19.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2019 r. II CSK 200/18.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2019 r. II CSK 342/18

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2019 r. II CSK 353/18.

Źródła:

Association of European Administrative Judges – AEAJ, https://www.aeaj.org (dostęp: 25.03.2020).

Council of Bars and Law Societies of Europe, CCBE, https://www.ccbe.eu/index.php?id=2&L=0 (dostęp: 03.04.2020).

A. Besiekierska, N. Kurek, Branżę prawniczą czekają ogromne zmiany spowodowane rozwojem nowych technologii, http://www.rp.pl/Rzecz-o-prawie/301209994-Branze-prawnicza-czekaja- ogromne-zmiany-spowodowane-rozwojem-nowych-technologii.html (dostęp: 05.05.2020).

Council of the Notariats of the European Union, CNUE, http://www.notaries-of-europe.eu//index.php?pageID=1 (dostęp: 25.03.2020).

European Chamber of Judicial Officers; fr. Chambre européenne des huissiers de justice – CEHJ, http://www.cehj.eu (dostęp: 25.03.2020).

European Judges and Prosecutors Association – EJPA, https://uia.org/s/or/en/1100050769 (dostęp: 25.03.2020).

European Union of Judicial Officers – UEHJ, https://www.uehj.eu (dostęp: 25.03.2020).

International Association of Judges, https://www.iaj-uim.org/home/ (dostęp: 25.03.2020).

IT Law (ochrona danych, prawa autorskie, bezpieczeństwo danych, nazwy domen itp.).

IT for lawyers (e-Government, e-Court, On-line Dispute Resolution, Multi-Agent Systems).

KE Przedstawicielstwo w Polsce, Etyczna sztuczna inteligencja, 9.04.2019, https://ec.europa.eu/poland/news/190409_AI_pl (dostęp: 06.04.2020).

Komisja Europejska, Projekt Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ram swobod- nego przepływu danych nieosobowych w Unii Europejskiej, https://ec.europa.eu/info/law/better-re- gulation/initiatives/com-2017-495_pl (dostęp: 05.05.2020).

Komisja Europejska, Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów, Strategia jednolitego rynku cyfrowego dla Europy, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/HTML/?uri=CELEX:52015DC0192&from=PL (dostęp: 05.05.2020).

Komisja Europejska, Zawody prawnicze, https://e-justice.europa.eu/content_legal_professions-29-pl.do (dostęp: 25.03.2020).

Komitet Ministrów Rady Europy, zob. https://edoc.coe.int/en/search?controller=search&s=lawyers (dostęp: 25.03.2020).

M. Kuchta-Nykiel, Sztuczna inteligencja powinna być zgodna z prawem, etyczna i solidna, AI Business, https://aibusiness.pl/sztuczna-inteligencja-powinna-byc-zgodna-z-prawem-etyczna-i-solidna/ (dostęp: 06.04.2020).

The Law Society, A.I. Artificial Intelligence and the Legal Profession, “Horizon Scanning” 2017/2018, https://www.lawsociety.org.uk/support-services/documents/AI-and-the-legal-profession- horizon-scanning-report/ (dostęp: 05.05.2020).

J. Leubsdorf, Man In His Original Dignity. Legal Ethics in France, Aldershot – Burlington USA – Singapore – Sydney 2001.

C. Mammen, J. Lohr, The Ethics of Artificial Intelligence in Law Practice, https://www.law.com/ legaltechnews/almID/1202778650454/The-Ethics-of-Artificial-Intelligence-in-Law-Practice/ (dostęp: 05.05.2020).

MEDEL, http://www.medelnet.org (dostęp: 25.03.2020).

J. Ojczyk, Kancelarie prawnicze muszą inwestować w nowe technologie, https://www.prawo.pl/prawnicy-sady/nowe-technologie-w-kancelariach-z-jakich-aplikacji-korzystaja,331630.html (dostęp: 05.05.2020).

J. Ojczyk, Sztuczna inteligencja wkracza do LEX; https://www.prawo.pl/prawnicy-sady/sztuczna-inteligencja-wkracza-do-lex,75038.html (dostęp: 05.05.2020).

Pracodawcy Prawniczy, Raport: Sztuczna Inteligencja i Nowe Technologie w Praktyce Prawniczej, s. 15 i n.

Prokuratura Krajowa, Budowa systemu wsparcia pracy prokuratora na etapie postępowania przygotowawczego i sądowego poprzez opracowanie metodyk pracy w określonych kategoriach spraw, https://pk.gov.pl/prokuratura/fundusze-europejskie/program-operacyjny-wiedza-edukacja-rozwoj/budowa-systemu-wsparcia-pracy-prokuratora-na-etapie-postepowania-przygotowawczego-i-sadowego-poprzez-opracowanie-metodyk-pracy-w/program-operacyjny-wiedza-edukacja-rozwoj/ (dostęp: 03.04.2020).

PWC, Raport: Nowe technologie w pracy prawników i transformacje działów prawnych. Analiza wyzwań i trendów, listopad 2018, s. 7.

P. Rochowicz, Jarosław Grzesiak: Innowacyjność w kancelarii coraz bardziej popłaca, https://www.rp.pl/Rankingi/306169972-Jaroslaw-Grzesiak-Innowacyjnosc-w-kancelarii-coraz-bardziej-poplaca.html (dostęp: 05.05.2020).

K. Rut, Sztuczna inteligencja w świecie firm prawniczych. Czy systemy oparte o AI zastąpią prawników?, https://www.sparkbit.pl/pl/sztuczna-inteligencja-swiecie-firm-prawniczych-systemy-oparte-o-ai-zastapia-prawnikow/ (dostęp: 05.05.2020).

Słownik Języka Polskiego PWN, https://sjp.pwn.pl/sjp/sedzia;2520167.html (dostęp: 25.03.2020).

K. Wilczyńska-Rheims, Premiera NOWEJ wyszukiwarki w LEX – jej „silnikiem” jest sztuczna inteligencja, Wolters Kluwer, 7.06.2018, http://www.wolterskluwer.pl/czytaj/-/artykul/premiera-nowej-wyszukiwarki-w-lex-jej-silnikiem-jest-sztuczna-inteligencja (dostęp: 05.05.2020).

E. Winick, Lawyer-Bots Are Shaking Up Jobs, MIT Technology Review, https://www.technologyreview.com/s/609556/ lawyer-bots-are-shaking-up-jobs/ (dostęp: 05.05.2020).