Sztuczna inteligencja a postępowania sądowe (procedury prawne)

dr hab. Tomasz Demendecki, prof. UMCS

Katedra Postępowania Cywilnego i Międzynarodowego Prawa Handlowego, Instytut Nauk Prawnych Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

https://orcid.org/0000-0001-6150-6337

Recenzenci prof. dr hab. Mirosław Karpiuk, prof. dr hab. Mirosław Sadowski

redakcja językowa Lexeme (Agata Sawicka-Korgol)

przygotowanie ebooka 4idea

Projekt okładki 4idea (Gabriela Chołuj)

Na okładce wykorzystano reprodukcję obrazu Sketch for Composition ii
autorstwa Wassilego Kandinskiego

Copyright © by Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2021

ISBN 978-83-66344-82-2

Wydawnictwo Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości

ul. Krakowskie Przedmieście 25, 00-071 Warszawa

sekretariat tel.: (22) 464 92 24, fax: (22) 464 92 23, e-mail: wydawnictwo@iws.gov.pl

Sztuczna inteligencja a postępowania sądowe (procedury prawne)

Sztuczna inteligencja¹ współcześnie coraz częściej wkracza w różne obszary aktywności ludzkiej w wielu przenikających się nieraz płaszczyznach, a proces ten wydaje się być nieuchronny, coraz szerszy i nie do powstrzymania. Ma to niewątpliwie bezpośredni związek z gwałtownym wręcz wzrostem ilości interakcji społecznych, w które człowiek w sposób aktywny wchodzi, a które dzięki zastosowaniu także nowych technologii komunikowania się nie wymagają realnej obecności podmiotów w czasie ich nawiązywania, kształtowania czy ustania. W tych obszarach, gdzie aktywność człowieka ma charakter powtarzalny, bazuje na podobnych schematach zachowań w zbliżonych stanach faktycznych oddziaływanie sztucznej inteligencji ma nawet szansę wyprzeć całkowicie udział człowieka. Oczywiście ze względu na szczególną konstrukcję emocjonalno-fizyczną człowieka i obecne, dość prymitywne nadal, formy sztucznej inteligencji trudno wyobrazić sobie, przynajmniej w najbliższym czasie, aby relacje społeczne, w tym stosunki prawne w układzie człowiek–człowiek zostały całkowicie wyparte przez interakcje w schemacie sztuczna inteligencja–człowiek lub człowiek–sztuczna inteligencja. Za wręcz niemożliwe uznać należy bowiem, by niepowtarzalna, indywidualna sfera emocjonalna człowieka, której powstanie i rozwój są całkowicie unikalne, a stanowiąca zarazem podłoże pobudek określonych zachowań, mogłaby zostać całkowicie zastąpiona sztuczną kreacją. W założeniu ma to pozwolić człowiekowi skupiać się na tych obszarach życia, które są dla niego ważniejsze, biorąc pod uwagę jego indywidualną gradację wartości i optymalną organizację własnego czasu, a jednocześnie uwalniać go od interakcji szablonowych, mniej istotnych, a absorbujących czas. Immamentną cechą ludzkości jako gatunku, zbiorowości i człowieka jako przedstawiciela tego gatunku jest zbiorowa i zindywidualizowana inteligencja, z której korzysta się w sposób twórczy. To ona, obok warstwy uczuciowej, determinuje człowieka jako wyższą formę rozwoju życia. Rezygnacja z korzystania w sposób twórczy z posiadanej inteligencji (dokonana niezależnie od tego, czy w sposób dobrowolny, czy też przymusowo) może w konsekwencji zaburzyć tę hierarchię. Zbiorowe i indywidualne podporządkowanie sztucznemu wytworowi (sztucznej inteligencji) samego jej kreatora – człowieka może prowadzić do końca znanej cywilizacji. Czy możliwe jest zastąpienie każdej działalności człowieka przez sztuczną inteligencję? Obecnie odpowiedź na to pytanie zdaje się być wyłącznie negatywna. Czy taka również będzie po upływie dekady? Gwałtowność rozwoju nowych technologii nie pozwala na kategoryczne przesądzenie tej kwestii.

Wykorzystanie sztucznej inteligencji w procesach decyzyjnych w ramach stosowania prawa przestaje być wyłącznie problemem teoretycznym. Dla potrzeb niniejszych rozważań stosowanie prawa powinno być ujmowane jako proces przetwarzania informacji przebiegający według określonego programu normatywnego². Pojęcie programu oznacza zazwyczaj określone następstwo elementarnych poleceń, na podstawie których układ względnie odosobniony może rozwiązać pewną kategorię zadań. Program normatywny działania układu stosującego prawo stanowi całokształt normatywnego wyposażenia organu łącznie z dyrektywami ustalania obowiązywania norm prawnych oraz innymi dyrektywami doktrynalnymi stosowania prawa. Przetwarzanie informacji oznacza zaś recypowanie, selekcjonowanie, przechowywanie i przekształcanie informacji przez dowolne układy³.

W szczególności, wraz z postępującą informatyzacją całego wymiaru sprawiedliwości, w porządkach prawnych niektórych państw obcych, obejmujących prawo proceduralne, zauważalne staje się zautomatyzowanie postępowań toczących się przed państwowymi organami sądowymi⁴.

Należy również podkreślić, że także w systemie prawa unijnego w ramach źródeł zaliczanych do wtórnego prawa unijnego uchwalono akt prawny w postaci rozporządzenia (WE) nr 1896/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. ustanawiającego postępowanie w sprawie europejskiego nakazu zapłaty⁵, którego art. 8 zdanie drugie poprzez wskazanie na możliwość zautomatyzowanej formuły badania pozwu o wydanie europejskiego nakazu zapłaty hipotetycznie dopuszcza wydawanie rozstrzygnięć w postępowaniu cywilnym bez udziału człowieka⁶. Implementacja wskazanej normy do porządków krajowych państw członkowskich Unii Europejskiej jest fakultatywna, uzależniona od woli danego państwa, które może w wewnętrznym systemie prawnym w taki właśnie sposób ukształtować postępowanie w sprawie europejskiego nakazu zapłaty. Szczególne znaczenie dla zintensyfikowania działań zmierzających do zinformatyzowania europejskiego prawa procesowego cywilnego miało także wprowadzenie w porządku prawnym unijnym europejskiego postępowania w sprawach drobnych roszczeń⁷. Polski ustawodawca nie wprowadził dotychczas do regulacji krajowej wprost wskazanego modelu zautomatyzowanego europejskiego postępowania nakazowego. Również w ramach unormowanego przez ustawodawcę krajowego elektronicznego postępowania upominawczego zauważalne jest tylko zautomatyzowanie przetwarzania danych polegające na samoistnym kopiowaniu elementów treści pism procesowych i sądowych⁸.

Także w Rekomendacji Komitetu Ministrów Rady Europy z dnia 28 lutego 2001 r. dotyczącej wykonywania czynności sądowych i innych czynności prawnych na rzecz obywateli poprzez wykorzystywanie nowych technologii przedstawiono konkretne działania służące poprawie funkcjonowania sądownictwa dzięki wykorzystaniu komunikacji elektronicznej. Wskazano w przywołanym akcie, że aktywność w tym obszarze może przyczynić się do redukcji kosztów postępowania, a co więcej, znacznie przyspieszyć jego przebieg. Zidentyfikowane zostały również główne obszary, które mogłyby zostać objęte informatyzacją, w tym przede wszystkim doręczenia elektroniczne, protokół elektroniczny oraz możliwość przesłuchania świadka na odległość.

Należy zauważyć, że pierwsze inicjatywy w obszarze informatyzacji sektora publicznego w Polsce pojawiły się wraz z ukierunkowaniem działań legislacyjnych na dostosowanie regulacji prawnych w zakresie wykorzystania technologii informacyjno-komunikacyjnych w administracji i usługach publicznych. Zgodnie z uchwałą Sejmu z dnia 14 lipca 2000 r. w sprawie budowania podstaw społeczeństwa informacyjnego w Polsce⁹ Rada Ministrów przyjęła dwa dokumenty programowe: Cele i kierunki rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce oraz ePolska – Plan działania na rzecz społeczeństwa informacyjnego w Polsce na lata 2001–2006. Zgodnie z założeniami strategii kluczowym zadaniem dla Polski było włączenie się w proces budowy ery informacyjnej poprzez wykorzystanie nowoczesnych technologii społeczeństwa informacyjnego, stwarzanie warunków dla zapewnienia bezpośredniego dostępu do informacji, kształtowanie świadomości społeczeństwa oraz rozwijanie jego potencjału intelektualnego i gospodarczego. Pierwsze zmiany zostały wprowadzone w postępowaniu rejestrowym (wymóg opatrzenia wniosku o wpis do Krajowego Rejestru Sądowego bezpiecznym podpisem elektronicznym weryfikowanym za pomocą ważnego kwalifikowanego certyfikatu czy wzorzec umowy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością)¹⁰ oraz w postępowaniu administracyjnym (komunikacja z organem na odległość)¹¹. W 2000 r. w postępowaniu cywilnym wprowadzono regulację dopuszczającą składanie pism procesowych na elektronicznych nośnikach danych¹². W 2001 r. wdrożono informatyzację postępowania wieczystoksięgowego¹³, a w 2005 r. interaktywne formularze na gruncie postępowania administracyjnego¹⁴. Z kolei w 2010 r. do polskiego porządku prawnego w ramach postępowania cywilnego wprowadzono elektroniczne postępowanie upominawcze¹⁵ oraz protokoły sądowe w postaci elektronicznej¹⁶, a z kolei w ramach procedury administracyjnej przebudowano gruntownie model informatyzacji, dając podstawy do rozwoju elektronicznej platformy usług administracji publicznej (ePUAP)¹⁷. W 2015 r. w prawie procesowym cywilnym w sposób precyzyjny unormowano kwestię wykorzystania dokumentu elektronicznego w ramach postępowania dowodowego (w związku z dokonaną uprzednio nowelizacją Kodeksu cywilnego), przewidziano zautomatyzowanie czynności egzekucyjnej zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego oraz ustanowienie publicznych baz danych zawodowych pełnomocników procesowych, zapewniono elektroniczny dostęp do rejestrów publicznych, wzmocniono rolę komunikacji elektronicznej w postępowaniu wieczystoksięgowym, uznano za dopuszczalne przeprowadzenie czynności dowodowych oraz posiedzeń sądowych z wykorzystaniem nowoczesnych technologii zapewniających łączność na odległość, wprowadzono dodatkowe instrumenty procesowe służące stronom w elektronicznym postępowaniu upominawczym, umożliwiono stosowanie komunikacji elektronicznej w europejskim postępowaniu nakazowym oraz stworzono ramy prawne dla Elektronicznego Biura Podawczego, mającego zapewnić interaktywną wymianę informacji między sądem a uczestnikami postępowania¹⁸.

Z kolei w dniu 28 grudnia 2020 r. Rada Ministrów przyjęła uchwałą nr 196 Politykę dla rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce od roku 2020¹⁹. Dokument ten określa działania, jakie Polska powinna wdrożyć, i cele, które powinna osiągnąć w perspektywie krótkoterminowej (do 2023 r.), średnioterminowej (do 2027 r.) i długoterminowej (po 2027 r.), mające służyć rozwojowi polskiego społeczeństwa, polskiej gospodarki i polskiej nauki w obszarze sztucznej inteligencji.

W piśmiennictwie formułowany jest pogląd, w świetle którego kluczowe znaczenie dla możliwości wdrażania nowych technologii w celu pełniejszej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu ma instytucja podpisu elektronicznego²⁰ oznaczającego dane w postaci elektronicznej, które są dołączone lub logicznie powiązane z innymi danymi w postaci elektronicznej, i które użyte są przez podpisującego jako podpis²¹. W świetle art. 25 ust. 2 rozp. nr 910/2014 złożenie kwalifikowanego podpisu elektronicznego wywołuje skutek prawny równoważny podpisowi własnoręcznemu. Żadna z krajowych procedur prawnych nie przewiduje w tym względzie wyjątków. Podpisowi elektronicznemu nie można odmówić skutku prawnego ani dopuszczalności jako dowodu w postępowaniu sądowym wyłącznie z tego powodu, że podpis ten ma postać elektroniczną lub że nie spełnia wymogów dla kwalifikowanych podpisów elektronicznych (art. 25 ust. 1 rozp. nr 910/2014).

Ważnym rozwiązaniem z perspektywy optymalnego wykorzystania sztucznej inteligencji w ramach sprawowania wymiaru sprawiedliwości byłoby umożliwienie samym stronom i uczestnikom postępowań, nie tylko reprezentowanym przez profesjonalnych pełnomocników procesowych, składania pism procesowych za pośrednictwem interaktywnych formularzy. W obecnym stanie prawnym jest to utrudnione ze względu na obowiązujący wymóg podpisywania składanych pism procesowych kwalifikowanym podpisem elektronicznym lub podpisem potwierdzonym profilem zaufanym e-PUAP²². Z uwagi na charakter techniczny konstrukcji interaktywnych formularzy nie jest możliwe opatrzenie ich podpisem elektronicznym, wymagającym, aby dokument znajdował się na dysku. W przypadku wykorzystania interaktywnego formularza dokument faktycznie powstaje na innym serwerze. Co do zachowania odpowiedniego formatu danych należy zauważyć, że podmioty postępowań nie są zobowiązane do przestrzegania postanowień ustawy z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne²³ w zakresie określenia minimalnych wymagań dla systemów teleinformatycznych. Istotne znaczenie ma również digitalizacja dokumentów stanowiących załączniki do pism procesowych. Dokumenty te po zeskanowaniu tracą walor oryginału.

Istotnym elementem wpływającym na szybkość postępowania sądowego jest protokół sądowy. Jak trafnie podlega się w piśmiennictwie, poprawne utrwalenie rzeczywistego przebiegu rozprawy sądowej ma istotne znaczenie nie tylko z uwagi na konstytucyjne gwarancje zapewnienia sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy, ale również ze względu na przyjętą na gruncie prawa polskiego zasadę ciągłości rozprawy (art. 323 k.p.c.), gdyż stwarza ono jedyną możliwość zapoznania się z jej dotychczasowym tokiem przez nowy skład orzekający²⁴. Protokół w momencie podpisania zyskuje szczególną moc dokumentu urzędowego (sprawozdawczego), którego celem jest miarodajne ustalenie przebiegu posiedzenia w sprawie i innych czynności określonych w art. 158 § 1 k.p.c. Jako dokument urzędowy korzysta z wynikających z art. 244 k.p.c. domniemań prawdziwości oraz prawidłowości zawartych w nim stwierdzeń i oświadczeń²⁵. Tym samym wyłączona jest, co do zasady, możliwość powoływania się na odmienny przebieg postępowania. Ustawą z dnia 29 kwietnia 2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego²⁶ ustawodawca zmienionym art. 157 § 1 k.p.c. określił nowy i zarazem zasadniczy sposób sporządzania protokołu za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz i dźwięk („protokół elektroniczny”). Odnośnie do kwestii prawidłowości sporządzenia protokołu nie ma znaczenia, czy zapis ma charakter pisemny, foniczny czy audiowizualny, gdyż w każdym przypadku jego funkcja, polegająca na wiernym odtworzeniu przebiegu postępowania, zostaje spełniona. W konsekwencji protokół, bez względu na sposób jego utrwalenia, jest traktowany jako szczególny składnik akt sądowych. Aktualnie, w świetle art. 157 k.p.c., z przebiegu posiedzenia jawnego protokolant sporządza protokół, utrwalając przebieg posiedzenia za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz i dźwięk oraz pisemnie, pod kierunkiem przewodniczącego. Gdy okoliczności sprawy, przewidywany przebieg sprawy, a w szczególności przebieg postępowania dowodowego uzasadniają przekonanie, że zapis audiowizualny nie jest niezbędny, utrwaleniu powinien podlegać jedynie dźwięk. Jeżeli ze względów technicznych (co jest z reguły uzależnione od stopnia wyposażenia sądów w odpowiednią aparaturę) utrwalenie przebiegu posiedzenia za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz i dźwięk nie jest możliwe, protokół sporządzany jest wyłącznie pisemnie, pod kierunkiem przewodniczącego. Jeżeli sporządzenie protokołu elektronicznego będzie możliwe, protokół pisemny przybierze formę skróconą. Obie postaci protokołu są wobec siebie równoważne pod względem skutków prawnych. Protokół sporządzony za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz i dźwięk protokolant podpisuje podpisem elektronicznym, gwarantującym identyfikację osoby protokolanta oraz rozpoznawalność jakiejkolwiek późniejszej zmiany protokołu. Protokół sporządzony pisemnie podpisują przewodniczący i protokolant. Szczegóły natury technicznej zostały uregulowane w treści rozporządzenia wydanego na podstawie art. 158 § 5 k.p.c., gdzie określono rodzaje urządzeń i środków technicznych służących do utrwalania dźwięku albo obrazu i dźwięku, sposób sporządzania zapisów dźwięku albo obrazu i dźwięku oraz sposób identyfikacji osób je sporządzających, jak również sposób udostępniania oraz przechowywania takich zapisów, uwzględniając konieczność właściwego zabezpieczenia zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku przed ich utratą, zniekształceniem, nieuprawnionym dostępem, usunięciem lub inną nieuprawnioną zmianą, a także rozpoznawalność dokonania uprawnionej zmiany lub usunięcia i identyfikacji osoby dokonującej tych czynności, minimalne wymagania dla systemów teleinformatycznych używanych do realizacji zadań publicznych, określone w odrębnych przepisach, konieczność zmiany formatu zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku lub przeniesienia na inny informatyczny nośnik danych w celu ponownego odtworzenia zapisu, a także konieczność zapewnienia możliwości zapoznania się z zapisem dźwięku albo obrazu i dźwięku oraz uzyskania z akt sprawy zapisu dźwięku²⁷. Uchybienie w zakresie odstąpienia od rejestracji przebiegu posiedzenia i sporządzenie tradycyjnego protokołu może stanowić skuteczną podstawę środka zaskarżenia, w zależności jednak od okoliczności sprawy. Mimo wielu wątpliwości i krytycznych ocen instytucji protokołu elektronicznego podkreślić należy, że spełnia ona zakładaną funkcję, zapewniając transparentność postępowania, wierne utrwalenie przebiegu posiedzeń jawnych oraz skrócenie czasu postępowania sądowego, szczególnie rozpraw. Wprowadzenie protokołu elektronicznego pozwala uzyskać również większą równowagę między sprawnym i szybkim rozpoznaniem sprawy a rzetelnym odzwierciedleniem przebiegu posiedzenia. Dzięki systemowi nie tylko można nagrywać rozprawy sądowe, ale także udostępniać stronom i pełnomocnikom zapisy za pośrednictwem Internetu, przeprowadzać w toku posiedzenia dowody w postaci elektronicznej oraz wideokonferencje, a docelowo system umożliwi rejestrowanie uzasadnień wygłaszanych ustnie bez konieczności ich późniejszego sporządzania przez sędziego. Zgodnie z brzmieniem regulacji szczególnych utrwalenie zapisu następuje za pomocą urządzeń i środków technicznych wykorzystujących technikę cyfrową, pozwalających na utrwalenie tego zapisu na informatycznym nośniku danych. Dedykowane urządzenia, środki techniczne i informatyczne nośniki danych powinny zapewniać integralność zapisu, kopiowanie zapisu pomiędzy urządzeniami, środkami technicznymi i informatycznymi nośnikami danych, zabezpieczenie zapisu, w szczególności przed utratą lub nieuzasadnioną zmianą, odtworzenie zapisu także przy użyciu urządzeń i środków technicznych korygujących lub wzmacniających utrwalony dźwięk lub obraz, udostępnienie zapisu na informatycznym nośniku danych oraz możliwość bieżącej kontroli dokonywanego zapisu (zob. art. 2 i 3 rozp.prot.elektr.). Z uwagi na konieczność późniejszej archiwizacji nagrania niezbędnymi elementami struktury zapisu są metadane, czyli zestaw logicznie powiązanych z zapisem usystematyzowanych informacji opisujących ten zapis, ułatwiających jego wyszukiwanie, kontrolę, zrozumienie i długotrwałe przechowanie oraz zarządzanie. Zapis sporządza się z uwzględnieniem przepisów dotyczących minimalnych wymagań dla systemów teleinformatycznych używanych do realizacji zadań publicznych oraz narodowego zasobu archiwalnego i archiwów (zob. art. 4 i 5 rozp.prot.elektr.). Protokół elektroniczny jest sporządzany przy wykorzystaniu specjalistycznego sprzętu oraz dedykowanego oprogramowania ReCourt. Przed przystąpieniem do utrwalania dźwięku albo obrazu i dźwięku z przebiegu posiedzenia jawnego protokolant identyfikuje się w systemie teleinformatycznym za pomocą podpisu elektronicznego. Nie dotyczy to sytuacji utrwalenia dźwięku albo obrazu i dźwięku poza siedzibą sądu. Zapis obejmuje utrwalanie w systemie teleinformatycznym za pośrednictwem jednej kamery obrazu widoku ogólnego sali z pozycji przewodniczącego ze szczególnym uwzględnieniem widoku wszystkich pozostałych osób uczestniczących w posiedzeniu jawnym oraz jeżeli pozwalają na to względy techniczne, również publiczności. Druga kamera utrwala natomiast obraz osoby wypowiadającej się z miejsca przeznaczonego dla świadka, obejmujący górną połowę ciała w sposób umożliwiający utrwalenie gestów oraz uzyskanie widoku twarzy. Obrazy nakładają się na siebie w systemie szkatułkowym, co umożliwia jednoczesną rejestrację przy pomocy obu kamer. Jednocześnie funkcjonalności systemu umożliwiają prezentację rejestrowanego nagrania na ekranie wielkoformatowym wraz z oznaczeniem rzeczywistego czasu, liczonego od momentu zainicjowania rejestracji. Równocześnie z nagraniem rejestrowany jest dźwięk z podłączonych do systemu teleinformatycznego urządzeń transmitujących dźwięk z miejsc przeznaczonych dla powoda i pozwanego (czyli najczęściej będą to dwa urządzenia), z podłączonego do systemu teleinformatycznego urządzenia (czyli jednego) transmitującego dźwięk z miejsca przeznaczonego dla składu orzekającego oraz z podłączonego do systemu teleinformatycznego urządzenia (czyli jednego) transmitującego dźwięk z miejsca przeznaczonego dla świadka. W przypadkach uzasadnionych liczbą osób uczestniczących w postępowaniu dopuszcza się zwiększenie liczby urządzeń transmitujących dźwięk z wymienionych miejsc. Przepis ten znajdzie odpowiednie zastosowanie do składu orzekającego. Natomiast gdy liczba osób uczestniczących w postępowaniu (np. stron, ich pełnomocników, przedstawicieli ustawowych, świadków, biegłych, interwenientów, prokuratorów, przedstawicieli organizacji społecznych) jest mniejsza niż liczba podłączonych do systemu teleinformatycznego mikrofonów, przewodniczący ustala, którego mikrofonu należy używać (ponieważ niektóre mikrofony mogą zostać celowo wyłączone). Rozwiązanie to stosuje się odpowiednio do składu orzekającego. Obowiązujące regulacje umożliwiają użycie wielu urządzeń i środków technicznych służących do sporządzenia zapisu z przebiegu posiedzenia jawnego. W trakcie trwania posiedzenia istnieje dodatkowo możliwość symultanicznego przesłuchania świadka przy wykorzystaniu urządzeń umożliwiających dokonanie tej czynności na odległość, a także zaprezentowanie na ekranie dowodu za pośrednictwem kamery dokumentowej. Zarówno zarejestrowane przesłuchanie świadka, jak i obraz prezentowanego dowodu stają się częścią protokołu elektronicznego. W celu zapewnienia przejrzystości zapisu obraz jest dzielony na części. Co więcej, w trakcie trwania posiedzenia istnieje możliwość odtworzenia fragmentu protokołu z innej rozprawy, a nawet fragmentu bieżącego już utrwalonego zapisu. Jeżeli posiedzenie jawne odbywa się poza budynkiem sądu, zapis sporządza się za pomocą przenośnych urządzeń rejestrujących dźwięk albo obraz i dźwięk. Zapis foniczny lub audiowizualny jest opatrywany podpisem elektronicznym gwarantującym identyfikację osoby sporządzającej oraz, co ważniejsze, rozpoznawalność jakiejkolwiek modyfikacji treści protokołu. Cechy takie posiada kwalifikowany podpis elektroniczny. W efekcie po zakończeniu posiedzenia jawnego, którego przebieg utrwalono za pomocą urządzenia rejestrującego dźwięk albo obraz i dźwięk, protokolant podpisuje zapis przypisanym mu kwalifikowanym podpisem elektronicznym. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 marca 2015 r. w sprawie zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku z przebiegu posiedzenia jawnego w postępowaniu cywilnym nie nakłada obowiązku weryfikacji takiego podpisu elektronicznego za pomocą ważnego kwalifikowanego certyfikatu. Utrwalony zapis i jego metadane przechowuje się w systemie teleinformatycznym, zapewniając ich poufność i integralność oraz ochronę przed utratą lub zniszczeniem. Wskazany akt normatywny przewiduje możliwość dokonywania zmian w zapisie. Ustawodawca zawęził ten zakres tylko do zmian, które są konieczne dla jego prawidłowego odtworzenia, przechowywania lub udostępniania, w szczególności dokonywane za pomocą urządzeń korygujących lub wzmacniających utrwalony dźwięk lub obraz. Zmian dokonuje się na zarządzenie przewodniczącego, który jest zobowiązany odnotować w aktach sprawy sporządzenie kolejnego egzemplarza zapisu; dokonuje się ich na kolejnym egzemplarzu zapisu, który jest podpisywany przez pracownika sądu podpisem elektronicznym. Ustawodawca w sposób jednoznaczny wskazał, że zmiana nie może wpływać na treść utrwalonych czynności procesowych dokonanych podczas posiedzenia jawnego. Tym samym chodzi w szczególności o czynności zmierzające do odszumienia zapisu lub wzmocnienia siły głosu osób wypowiadających się na potrzeby transkrypcji bądź też kompresji nagrania celem jego archiwizacji. Rozwiązanie takie jest podyktowane względami jedynie technicznymi (zwłaszcza bezpieczeństwa), nie zaś procesowymi.

W zakresie przechowywania i archiwizacji zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku stosuje się następujące przepisy: rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 30 października 2006 r. w sprawie niezbędnych elementów struktury dokumentów elektronicznych²⁸, rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 30 października 2006 r. w sprawie szczegółowego sposobu postępowania z dokumentami elektronicznymi²⁹, rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie wymagań technicznych formatów zapisu i informatycznych nośników danych, na których utrwalono materiały archiwalne przekazywane do archiwów państwowych³⁰, rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 marca 2015 r. w sprawie zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku z przebiegu posiedzenia jawnego w postępowaniu cywilnym w zakresie przechowywania zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku w systemie teleinformatycznym sądu³¹.

Zgodnie z przepisami prawa procesowego podmioty postępowania mają prawo przeglądać akta sprawy i otrzymywać odpisy, kopie lub wyciągi z tych akt. Uprawnienie to obejmuje również dostęp do protokołu elektronicznego. Zgodnie z § 130 reg.sąd. zapoznanie się przez stronę lub uczestnika postępowania nieprocesowego z zapisem dźwięku albo obrazu i dźwięku z posiedzenia, rozprawy lub innej czynności procesowej może nastąpić w siedzibie sądu w przeznaczonym do tego pomieszczeniu po wykazaniu przez nich tożsamości, a co do innych osób – po wykazaniu ponadto istnienia uprawnienia wynikającego z przepisów postępowania sądowego. Niedopuszczalne jest samodzielne kopiowanie tego zapisu. Na wniosek strony lub uczestnika postępowania nieprocesowego lub ich przedstawiciela sąd wydaje kopię zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku za pomocą systemu teleinformatycznego albo na nośniku danych. Jeżeli zostały sporządzone adnotacje, zapis wydaje się wraz z adnotacjami. Wydanie kopii zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku następuje po uiszczeniu opłaty, chyba że według przepisów postępowania sądowego czynność ta nie podlega opłacie albo wnioskodawca został zwolniony z obowiązku jej uiszczenia. Zapis dźwięku może być również udostępniany za pomocą konta w Portalu Informacyjnym. Protokół elektroniczny w postaci zapisu dźwięku, jak również obrazu i dźwięku sporządzony na sali rozpraw może być udostępniany sędziemu na nośniku danych (płycie DVD) lub poprzez system teleinformatyczny (zasób sieciowy). Pojawienie się systemów rejestrujących przebieg postępowania nie pozostało bez wpływu na przebieg rozprawy, w szczególności na zachowanie się uczestników. Sędzia, zwolniony z obowiązku dyktowania, może w pełni skoncentrować się na sprawie. Co więcej, eliminacja przerywania mówiącemu umożliwia lepszą kontrolę wypowiedzi i szybszą reakcję w przypadku, gdy dany fragment ma istotne znaczenie procesowe. Na przewodniczącego został nałożony obowiązek uprzedzenia uczestniczących w posiedzeniu osób o sposobie sporządzania protokołu, a strony i uczestników postępowania występujących w sprawie bez zawodowych pełnomocników – o zasadach jego udostępniania. Celem tej regulacji jest należyte poinformowanie uczestników postępowania, dla których nagrywanie posiedzenia ma niewątpliwie istotne znaczenie. Ponadto na przewodniczącego został nałożony obowiązek czuwania nad prawidłowym przebiegiem postępowania w celu zapewnienia jego wiernego utrwalenia. To właśnie przewodniczący został wyposażony w instrumenty tzw. policji sesyjnej, a tym samym ma on możliwość efektywnej kontroli nad przebiegiem postępowania i ingerencji w każdym przypadku, gdy jest to niezbędne. W czasie trwania posiedzenia przewodniczący powinien ponadto kontrolować zachowanie osób uczestniczących w tym posiedzeniu, tak aby nie utrudniały one, a w skrajnych przypadkach nie uniemożliwiały, dokonania zapisu.

Zgodnie z art. 235 § 2 k.p.c. dopuszczalne jest przeprowadzenie postępowania dowodowego przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających dokonanie tej czynności na odległość. Bezpośredni kontakt za pośrednictwem urządzeń służących do porozumiewania się na odległość daje niewątpliwie możliwość pełniejszej realizacji zasad procesowych, w tym przede wszystkim zasady bezpośredniości oraz postulatu szybkości postępowania. Możliwość skorzystania z nowych technologii w toku postępowania dowodowego została również przewidziana przez przepisy międzynarodowego postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 1131 § 6 k.p.c. sąd może postanowić, w porozumieniu z sądem lub innym organem państwa wezwanego, że przeprowadzenie dowodu, którego charakter się temu nie sprzeciwia, nastąpi przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających obecność lub udział w dokonaniu tej czynności albo jej dokonanie na odległość. Również art. 11352 § 4 k.p.c. stanowi, że sąd może wyrazić zgodę na przeprowadzenie dowodu, którego charakter się temu nie sprzeciwia, przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających obecność lub udział w dokonaniu tej czynności albo jej dokonanie na odległość. Kwestie techniczne zostały uregulowane w treści rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 lutego 2010 r. w sprawie urządzeń i środków technicznych umożliwiających przeprowadzenie dowodu na odległość w postępowaniu cywilnym³². Zgodnie z § 2 rozp.u.d.o.p.c. przeprowadzenie dowodu na odległość następuje przy zastosowaniu urządzeń technicznych analogowych lub cyfrowych umożliwiających przekaz telekomunikacyjny, a w szczególności urządzeń umożliwiających dwukierunkową łączność w czasie rzeczywistym, pozwalających na przesył dźwięku lub obrazu i dźwięku pomiędzy uczestnikami czynności procesowej. Wskazane rozporządzenie wskazuje na zasady korzystania z urządzeń, łącznie z zasadami prowadzenia specjalnych harmonogramów. Co więcej, nakazuje ono utrwalanie jego przebiegu na informatycznym nośniku danych, który przechowywany jest w aktach. Obecnie terminal do wideokonferencji stanowi komponent infrastruktury technicznej systemu ReCourt obsługującej protokół elektroniczny. Przesłuchanie przeprowadzone w drodze wideokonferencji jest rejestrowane w postaci protokołu elektronicznego.

Postuluje się, by wykorzystanie sprzętu do wideokonferencji rozszerzono w przyszłości na wszystkich uczestników i na wszystkie stadia postępowania. W pkcie 20 rozporządzenia (WE) Nr 861/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. ustanawiającego europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń wskazano, że w zakresie przesłuchania na odległość i rozprawy odmiejscowionej państwa członkowskie powinny stwarzać zachęty do stosowania nowoczesnych technik komunikowania³³. Nierzadko zdarza się, że posiedzenia odbywają się w sądach oddalonych od miejsca zamieszkania jednej ze stron postępowania lub jej przedstawiciela, co generuje wysokie koszty dojazdu do sądu, prowadzi często do kolizji terminów. Rozwiązaniem, które mogłoby stanowić remedium dla opisanych niedogodności, jest rozprawa odmiejscowiona. Zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami zasadą jest, że posiedzenia sądowe toczą się w budynku sądowym. Posiedzenia sądowe poza budynkiem sądu odbywają się tylko w wyjątkowych sytuacjach, ze względów konieczności bądź celowości. Zgodnie z art. 151 k.p.c. posiedzenia sądowe mają miejsce poza tym budynkiem tylko wówczas, gdy czynności sądowe muszą być wykonane w innym miejscu albo gdy odbycie posiedzenia poza budynkiem sądowym ułatwia przeprowadzenie sprawy lub przyczynia się znacznie do zaoszczędzenia kosztów. Kwestie organizacyjne związane z wyznaczaniem posiedzenia poza budynkiem sądu zostały uregulowane w regulaminie urzędowania sądów powszechnych. O wyznaczeniu posiedzenia poza budynkiem sądu zawiadamia się prezesa sądu, z wyjątkiem przypadku, gdy posiedzenie wyznacza się w celu przeprowadzenia dowodu z oględzin albo w celu przesłuchania osoby, która nie może stawić się w sądzie (§ 87 reg.sąd.). Artykuł 151 § 2 k.p.c. w obecnym brzmieniu, zmienionym na podstawie ustawy z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw³⁴ stanowi dla przewodniczącego podstawę do zarządzenia odbycia posiedzenia jawnego za pomocą urządzeń technicznych umożliwiających jego przeprowadzenie na odległość. W takim przypadku uczestnicy postępowania mogą brać udział w posiedzeniu, przebywając fizycznie w innym miejscu, i dokonywać tam czynności procesowych. Celem tej zmiany było zracjonalizowanie i obniżenie kosztów stawiennictwa uczestników postępowania na posiedzeniach jawnych. Przebieg czynności procesowych jest transmitowany w czasie rzeczywistym do miejsca pobytu uczestników postępowania oraz do sądu prowadzącego postępowanie. Miejsce, w którym uczestnicy mogą brać udział w posiedzeniu jawnym, powinno znajdować się w budynku innego sądu. Jak podkreśla się w piśmiennictwie, wdrożenie modelu rozprawy odmiejscowionej w efektywny sposób zwiększy dynamikę rozpoznawania spraw. Brak obowiązku konieczności fizycznego stawiennictwa w budynku sądu umożliwia profesjonalnym pełnomocnikom uczestnictwo w wielu rozprawach w jednym dniu, nawet jeśli będą odbywać się one w oddalonych od siebie miejscowościach. W efekcie liczba wniosków o odroczenie terminu rozprawy z powodu kolizji terminów lub innych losowych przyczyn powinna się zmniejszyć. Również uczestnictwo pełnomocnika prowadzącego sprawę, niewątpliwie lepiej znającego materię będącą przedmiotem postępowania, zapewni bardziej dynamiczny przebieg posiedzenia³⁵.

Model sprawowania wymiaru sprawiedliwości zakładający wykorzystanie sztucznej inteligencji powinien przewidywać również generowanie w postaci elektronicznej pism pochodzących od organów rozstrzygających, w tym w szczególności orzeczeń lub decyzji kończących dane postępowanie, nie tylko zaś pism procesowych, pochodzących od uczestników postępowania.

Organy rozstrzygające w toku prowadzonych postępowań sądowych wyrażają swoje stanowisko przede wszystkim poprzez akty władcze, wśród których podstawowe znaczenie mają czynności decyzyjne (akty jurysdykcyjne)³⁶. Czynność sądowa, w zależności od wielu kryteriów (charakter organu, kategoria sprawy, rodzaj postępowania), przyjmuje wieloraką postać (postanowienie, wyrok, nakaz zapłaty lub uchwała). Wśród czynności sądowych najdonioślejsze znaczenie przypada czynnościom orzekania, które dotyczą istoty sprawy rozpoznawanej (orzeczenia merytoryczne) w postępowaniu sądowym bądź tylko samego postępowania lub pewnych kwestii wpadkowych w nim występujących (orzeczenia formalne). Modelowy charakter w relacji do pozostałych form orzeczeń ma wyrok. Zawiera on wypowiedź performatywną organu procesowego³⁷. Wydawany jest przez organ orzekający w ściśle przepisanej formie, spełnienie bowiem wszystkich wymogów formalnych gwarantuje jego prawidłowość. Składa się z dwóch elementów: sentencji i uzasadnienia. Sentencja wyroku zapadłego w sprawie cywilnej zawierać powinna określenie sądu, sędziów, protokolanta oraz prokuratora, jeżeli brał udział w sprawie, datę i miejsce rozpoznania sprawy i wydania wyroku, wymienienie stron i oznaczenie przedmiotu sprawy oraz rozstrzygnięcie sądu o żądaniach stron (art. 325 k.p.c. in fine). Z kolei każdy wyrok karny powinien zawierać: oznaczenie sądu, który go wydał, oraz sędziów, ławników, oskarżycieli i protokolanta; datę oraz miejsce rozpoznania sprawy i wydania wyroku; imię, nazwisko oraz inne dane określające tożsamość oskarżonego; przytoczenie opisu i kwalifikacji prawnej czynu, którego popełnienie oskarżyciel zarzucił oskarżonemu; rozstrzygnięcie sądu; wskazanie zastosowanych przepisów ustawy karnej (art. 413 § 1 k.p.k.³⁸). Częścią wyroku jest również jego uzasadnienie. Nie jest to jednak element obligatoryjny, co do zasady bowiem sporządzane jest ono na wniosek, a z urzędu jedynie wtedy, gdy przepis szczególny tak stanowi (art. 328 k.p.c., art. 422 k.p.k.). Zgodnie z art. 3271 § 1 k.p.c. uzasadnienie wyroku powinno zawierać wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, obejmującej ustalenie faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, oraz wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa. W świetle art. 424 § 1 i 2 k.p.k. uzasadnienie wyroku powinno zawierać: wskazanie, jakie fakty sąd uznał za udowodnione lub nieudowodnione, na jakich w tej mierze oparł się dowodach i dlaczego nie uznał dowodów przeciwnych; wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku. W uzasadnieniu wyroku karnego należy ponadto przytoczyć okoliczności, które sąd miał na względzie przy wymiarze kary, a zwłaszcza przy zastosowaniu nadzwyczajnego złagodzenia kary, środków zabezpieczających oraz przy innych rozstrzygnięciach zawartych w wyroku. Nakazy zapłaty i postanowienia stanowią inne postaci czynności decyzyjnych organu procesowego, charakteryzujące się specyficznymi cechami. W przypadku nakazu zapłaty cechą wyróżniającą jest przede wszystkim określenie formuły sentencji nakazu oraz brak konieczności uzasadnienia. Postanowienia natomiast podzielić można na dwie grupy: kończące postępowania w sposób formalny oraz wpadkowe, wydawane w toku postępowania (art. 356 i 359 k.p.c., art. 93 k.p.k).

Ustawodawca nie wprowadził do regulacji z zakresu prawa procesowego pojęcia orzeczenia elektronicznego ani go również nie zdefiniował. Wskazana instytucja różni się od tradycyjnej formy orzeczenia swą postacią elektroniczną. Obecnie jedynie w postępowaniu wieczystoksięgowym oraz w elektronicznym postępowaniu upominawczym ustawodawca dopuścił taką postać utrwalania orzeczeń³⁹. Co do zasady jednak wyrok może być sporządzany jedynie w formie pisemnej z własnoręcznym podpisem. W odmiennym wypadku, gdyby wyrok sporządzony został w postaci elektronicznej z podpisem elektronicznym, musiałby być zakwalifikowany jako orzeczenie nieistniejące. Do interesujących postulatów zgłaszanych w literaturze, co prawda nie burzących samej idei kreacji tradycyjnej postaci rozstrzygnięcia, zaliczyć należy pomysł stworzenia programu zintegrowanego z Krajowym Rejestrem Karnym do tworzenia wyroków łącznych w postępowaniu karnym, który mógłby prezentować orzecznikowi propozycję projektu wyroku łącznego. Porządkowałby on dane zgromadzone w Krajowym Rejestrze Karnym w odniesieniu do konkretnego skazanego⁴⁰. W postępowaniu administracyjnym natomiast za dopuszczalne uznaje się utrwalanie rozstrzygnięć organu w formie dokumentu elektronicznego (art. 107 § 1 pkt 8 k.p.a.⁴¹). W Kodeksie postępowania administracyjnego została również dopuszczona możliwość udostępniania uprawnionym lub upoważnionym podmiotom akt drogą elektroniczną (zob. art. 46 § k.p.a.). Również w każdej sprawie rozpoznawanej w postępowaniu sądowoadministracyjnym akta sprawy są tworzone w postaci elektronicznej lub papierowej (art. 12a § 1 u.p.p.s.a.⁴²). Akta w postaci elektronicznej są przetwarzane z wykorzystaniem systemu elektronicznego zarządzania dokumentacją w rozumieniu przepisów o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach. W przypadku akt w postaci papierowej przetwarzanie następuje w tej postaci, natomiast proces zarządzania następuje przy wykorzystaniu systemu elektronicznego zarządzania dokumentacją. W przypadku prowadzenia akt w postaci elektronicznej nałożono na sądy administracyjne obowiązek zapewnienia stronom i uczestnikom postępowania możliwości przeglądania akt i otrzymywania odpisów, kopii lub wyciągów przy wykorzystaniu systemu teleinformatycznego po uprzedniej identyfikacji. W efekcie sądy są odciążone nie tylko w zakresie udzielania informacji o sprawie, ale również w procesie wydawania dokumentów z akt. Zgodnie z art. 50530 § 2 k.p.c. czynności sądu, referendarza i przewodniczącego utrwalane są wyłącznie w systemie teleinformatycznym, a wytworzone w ich wyniku dane w postaci elektronicznej opatrywane są kwalifikowanym podpisem elektronicznym. Czynności procesowe stron korzystających z pośrednictwa systemu teleinformatycznego oraz czynności sądowe zasadniczo nie są utrwalane w tradycyjnej formie pisemnej. Akta sprawy w elektronicznym postępowaniu upominawczym są prowadzone w systemie teleinformatycznym. Dokumenty w postaci papierowej podlegają przetworzeniu na postać elektroniczną przez ich zeskanowanie, a następnie włączenie w postaci elektronicznej do akt prowadzonych w systemie teleinformatycznym (zob. § 293 ust. 2 reg.sąd.). Po sporządzeniu cyfrowego odwzorowania pisma w postaci papierowej przechowuje się w pomocniczym zbiorze dokumentów. Pomocniczy zbiór dokumentów jest udostępniany na zasadach analogicznych do zasad udostępniania akt sądowych. W elektronicznym postępowaniu upominawczym nie występują tradycyjnie rozumiane odpisy dokumentów, wyciągi i kserokopie opatrywane pieczęcią sądu i klauzulą: „za zgodność z oryginałem świadczy...”. Każdy dokument jest natomiast opatrywany specjalnie wygenerowanym przez system indywidualnym kodem. Nie jest to identyfikator sprawy, lecz wyłącznie identyfikator oryginału określonego dokumentu elektronicznego w systemie teleinformatycznym. Wgląd w akta udostępnia się stronom i ich przedstawicielom za pośrednictwem kont w systemie teleinformatycznym w ten sposób, że po uwierzytelnieniu na koncie pozwany lub jego przedstawiciel uzyskuje dostęp do akt po podaniu poufnego identyfikatora sprawy doręczanego pozwanemu wraz z odpisem nakazu zapłaty (zob. § 294 reg.sąd.). Pozwany, który nie ma konta albo nie chce korzystać z drogi elektronicznej, będzie mógł uzyskać dostęp do akt na wniosek o udostępnienie akt w wybranym przez siebie sądzie rejonowym, gdzie zostanie mu umożliwiony dostęp do akt drogą elektroniczną (zob. § 294 ust. 5 reg.sąd.). W obrocie papierowym istnieje jedynie wydruk, który jest identyfikowany w elektronicznym repozytorium na podstawie unikalnego kodu. Wśród decyzji procesowych dotyczących pozwu wydawanych w ramach elektronicznego postępowania upominawczego obok nakazu zapłaty wyróżnia się zarządzenie o zwrocie pozwu, postanowienie o odrzuceniu pozwu oraz stwierdzenie braku podstaw do wydania nakazu zapłaty. Po uprawomocnieniu się nakazu zapłaty sąd wydaje postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności. W przypadku zaistnienia przesłanek z art. 50534 § 1 k.p.c. sąd z urzędu uchyla nakaz zapłaty i przekazuje do sądu właściwości ogólnej, chyba że powód w wyznaczonym terminie usunie przeszkodę w doręczeniu nakazu zapłaty. Wskazane rozstrzygnięcia także są utrwalane wyłącznie w postaci elektronicznej. W przypadku wystąpienia przesłanek przewidzianych przepisami sąd wydaje również postanowienie o umorzeniu postępowania. Zarówno postanowienia, jak i zarządzenia wydane w ramach elektronicznego postępowania upominawczego utrwalane są jedynie w postaci elektronicznej. Na wzór konstrukcji wydruków weryfikacyjnych (w postaci dokumentów elektronicznych), wykorzystywanych w elektronicznym postępowaniu upominawczym, ustawodawca wprowadził także możliwość samodzielnego uzyskiwania odpisów z ksiąg wieczystych oraz z Krajowego Rejestru Karnego. Zgodnie z art. 364 ust. 4 u.k.w.h.⁴³ istnieje możliwość złożenia wniosku o wydanie odpisu księgi wieczystej, wyciągu z księgi wieczystej albo zaświadczenia o zamknięciu księgi wieczystej za pośrednictwem systemu teleinformatycznego. Centralna Informacja Ksiąg Wieczystych umożliwia samodzielne wydrukowanie tych dokumentów za pośrednictwem systemu teleinformatycznego. Wydruki tych dokumentów mają moc dokumentów wydawanych przez sąd, jeżeli posiadają cechy umożliwiające ich weryfikację z danymi zawartymi w centralnej bazie danych ksiąg wieczystych. W przypadku złożenia wniosku o udzielenie informacji z Krajowego Rejestru Karnego za pośrednictwem systemu teleinformatycznego, odmiennie niż w przypadku Centralnej Informacji Ksiąg Wieczystych, konieczne jest posłużenie się kwalifikowanym podpisem elektronicznym, podpisem zaufanym albo podpisem osobistym (art. 19 ust. 3a u.K.R.K.⁴⁴). W przypadku złożenia zapytania lub wniosku za pośrednictwem systemu teleinformatycznego informacja o osobie i informacja o podmiocie zbiorowym oraz inne pisma w postępowaniu toczącym się na podstawie tego zapytania lub wniosku są składane i doręczane za pośrednictwem systemu teleinformatycznego (art. 19a ust. 1 u.K.R.K.). Informacje o wnioskodawcach doręczane za pośrednictwem systemu teleinformatycznego opatruje się kwalifikowanym podpisem elektronicznym osoby upoważnionej do ich wydania (art. 20 ust. 3 u.K.R.K.).

Należy także podkreślić, że zgodnie z art. 324 § 4 k.p.c. w postępowaniu cywilnym wszczętym za pośrednictwem systemu teleinformatycznego wyrok może być utrwalony w systemie teleinformatycznym i opatrzony kwalifikowanym podpisem elektronicznym. Wskazana regulacja procesowa nadaje uniwersalny charakter regule, która dotychczas ograniczona była jedynie do określenia postaci orzeczeń i innych czynności sądowych podejmowanych w toku elektronicznego postępowania upominawczego (art. 50530 § 2 k.p.c.).

Istotne z perspektywy budowania baz danych jest gromadzenie informacji dotyczących funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, a w szczególności dotyczących treści orzeczeń zapadłych w toku postępowań sądowych, a uznanych za informację publiczną⁴⁵. Ogólną zasadą wynikającą z art. 61 Konstytucji RP jest dostęp do informacji o działalności organów władzy publicznej. Wszelkie wyjątki od tej reguły powinny być formułowane w przepisach ustaw w sposób wyraźny, a ewentualne wątpliwości powinny przemawiać na rzecz dostępu. Zgodnie z powszechnym stanowiskiem praktyki treść orzeczenia sądu stanowi informację o sprawach publicznych, a w efekcie, będąc rodzajem dokumentu urzędowego, podlega udostępnieniu w trybie i na zasadach w niej określonych⁴⁶. Należy przy tym podkreślić, że publikacja orzeczeń ma także ważne znaczenie w kontekście zapewnienia szerokiej kontroli społecznej nad prawidłowością i legalnością podejmowanych czynności w toku postępowania, w tym także samych zapadłych orzeczeń. Niewątpliwie też publikacja orzeczeń zapewnia ujednolicenie linii orzeczniczej, a także stabilizację porządku prawnego przez skuteczne korygowanie błędnych przepisów i niwelowanie luk prawnych⁴⁷. Instrumentem umożliwiającym zapoznanie się zainteresowanych podmiotów z orzecznictwem sądów są specjalne portale⁴⁸. Funkcjonowanie modelu udostępniania orzeczeń sądowych w formule elektronicznej za pośrednictwem portalu orzeczeń kreuje nowe narzędzie wspierające funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości i stanowi realizację obowiązku wynikającego z art. 61 ust. 1–3 Konstytucji RP oraz art. 1 ust. 1, art. 6 ust. 1 pkt 4, art. 8 i 9 u.d.i.p. Jak podkreśla się w piśmiennictwie, taka baza danych pełni również funkcję prewencyjną, umożliwia bowiem wszystkim potencjalnie zainteresowanym podmiotom dokonanie analizy porównawczej indywidualnego i konkretnego stosunku z abstrakcyjnie ukształtowanym wzorcem na tle podobnych stanów faktycznych, a w efekcie umożliwia jego kształtowanie zgodnie z powszechnie przyjętą interpretacją przepisów prawnych, a także ewentualną kalkulację ryzyka procesowego na etapie poprzedzającym wszczęcie postępowania sądowego. Szeroki dostęp do orzecznictwa sądów wpływa również stymulująco na rozwój świadomości prawnej obywateli oraz stanowi cenne źródło w ramach podejmowanych badań naukowych i empirycznych. Innymi systemami informacyjnymi zakładającymi bierny dostęp do informacji sądowej, adresowanymi wyłącznie do uczestników postępowania lub uprawnionych na mocy przepisów szczególnych organów bądź podmiotów, są portale informacyjne sądów. Korzystanie z takich portali informacyjnych ma służyć poprawie dostępności obywateli do wymiaru sprawiedliwości oraz usprawnieniu rozpoznawania spraw, a także w konsekwencji bieżącemu wsparciu funkcjonowania jednostek organizacyjnych wymiaru sprawiedliwości. Dzięki swym funkcjom systemy te stanowią sprawne narzędzie wspomagające pracę pracowników wymiaru sprawiedliwości oraz uczestników postępowania, w tym przede wszystkim profesjonalnych pełnomocników. Za jego pośrednictwem zarejestrowany w sądowym systemie teleinformatycznym użytkownik uzyskuje dostęp do informacji dotyczących spraw toczących się w danym sądzie, w których uczestniczy. Łatwość uzyskiwania informacji sądowej dzięki takim portalom, w porównaniu do tradycyjnych sposobów komunikacji z sądem, niewątpliwie przyczynia się do przyspieszenia prowadzonych postępowań⁴⁹. Wykorzystanie narzędzi informacyjnych w obszarze wymiaru sprawiedliwości może następować więc w wielu płaszczyznach: wirtualnej biurokracji (portale informacyjne organów sądowego wymiaru sprawiedliwości oraz portale orzeczeń) i elektronicznych usług (elektroniczne biura podawcze). Wirtualna biurokracja charakteryzuje procesy z szerokim wykorzystaniem narzędzi informatycznych w wewnętrznych strukturach; z kolei elektroniczne usługi związane są bezpośrednio z komunikacją zewnętrzną dwukierunkową⁵⁰. Jak podkreśla się w literaturze, wirtualną biurokrację można uznać za fazę poprzedzającą rozwój e-usług. Następstwem transformacji w kierunku e-usług jest z reguły powstanie nowej formy zorganizowania struktur i procedur. Celem nadrzędnym staje się jednak zaangażowanie uczestników postępowań w proces decyzyjny związany z kształtowaniem i realizacją polityki społecznej oraz usług publicznych, a także integracja obsługi klienta za pośrednictwem narzędzi informatycznych (front office) z procesami wewnątrzinstytucjonalnymi (back office)⁵¹.

Wykorzystanie sztucznej inteligencji w ramach różnego rodzaju procedur prawnych, których zasadniczym celem jest rozwiązanie sytuacji konfliktowej i wydanie wiążącego podmioty zindywidualizowanego sporu ostatecznego rozstrzygnięcia, bazuje zasadniczo na klasycznym modelu stosowania prawa. Stosowanie prawa w klasycznym ujęciu oznacza ustalanie konsekwencji prawnych faktów uznanych za udowodnione na podstawie obowiązujących norm prawnych wyrażające się formalnie w zindywidualizowanych czynnościach instytucjonalnych o charakterze tetycznym. Jest procesem decyzyjnym, podejmowanym przez właściwe podmioty/organy w granicach ich kompetencji, prowadzącym do wydania wiążącej decyzji o charakterze jednostkowym (indywidualnej i skonkretyzowanej⁵²) na podstawie obowiązujących norm prawnych. Do czynności podejmowanych w procesie stosowania prawa należą różnego rodzaju akty: orzeczenia sądowe, akty administracyjne, czynności cywilne (jedno- i wielostronne) o charakterze rozporządzającym i zobowiązującym, podejmowane w określonym prawnie trybie przez kompetentne organy i podmioty. W ramach podstawowej klasyfikacji zazwyczaj wyróżnia się następujące modele stosowania prawa: sądowy, kierowniczy, administracyjny. Charakterystyczne dla sądowego modelu stosowania prawa pozostaje to, że: podmiot stosujący prawo nie pozostaje w żadnym stosunku formalno-organizacyjnym z adresatami wydawanych rozstrzygnięć (nie jest osobiście zainteresowany treścią rozstrzygnięcia); podmiot stosujący prawo jest kompetentny w swym działaniu, a właściwy sposób stosowania prawa określają obowiązujące normy prawa proceduralnego; decyzja stosowania prawa jest podejmowana w sytuacji sporu lub nieustalenia określonego stanu prawnego; decyzja stosowania prawa jest zawsze aktem indywidualno-konkretnym; decyzja stosowania prawa służy stwierdzaniu zgodności określonych okoliczności faktycznych z obowiązującą normą prawną. W ramach modelu kierowniczego stosowania prawa: podmiot stosujący prawo pozostaje w stosunku formalno-organizacyjnym z podmiotami-adresatami wydawanego rozstrzygnięcia (podmioty te łączy relacja podległości i podporządkowania); podmiot stosujący prawo jest osobiście zainteresowany treścią rozstrzygnięcia; podmiot stosujący prawo jest kompetentny w swym działaniu, a właściwy sposób stosowania prawa określają obowiązujące normy prawa proceduralnego; stosowanie prawa polega na ustalaniu gratyfikacji lub jej braku na podstawie oceny pracy adresata decyzji; decyzja stosowania prawa podejmowana jest w warunkach kierowania działalnością określonej organizacji. Z kolei administracyjny model stosowania prawa charakteryzuje się tym, że: podmiot stosujący prawo nie jest niezależny od podmiotów uczestników postępowania, dysponuje bowiem władztwem administracyjnym; podmiot stosujący prawo jest co do zasady zainteresowany treścią rozstrzygnięcia, jednak tylko jako organ, nie zaś jako strona postępowania (nie posiada bowiem własnego interesu prawnego w rozstrzygnięciu sprawy); wydanie decyzji w następstwie prowadzi do powstania pewnych uprawnień lub powinności organu rozstrzygającego; podmiot stosujący prawo działa na podstawie przekazanych kompetencji i w ich granicach; istotą stosowania prawa jest ustalenie następstw prawnych określonych okoliczności faktycznych; decyzja stosowania prawa jest aktem indywidualnym i konkretnym. W ujęciu klasycznym proces stosowania prawa prezentuje się jako decyzyjny model stosowania prawa. Jest to teoretyczny model procesu stosowania prawa, ujmujący aktywność organu stosującego prawo jako ciąg czynności i rozumowań zmierzających do podjęcia decyzji finalnej. W ramach tego modelu wyróżnia się następujące, zachodzące w odpowiedniej kolejności po sobie, etapy: ustalenie stanu prawnego (obejmujące ustalenie, jaka norma prawna obowiązuje w znaczeniu dostatecznie określonym dla potrzeb rozstrzygnięcia); ustalenie stanu faktycznego (uznanie za wykazaną okoliczności faktycznej sprawy i ujęcie jej w języku normy prawnej); subsumpcja okoliczności faktycznej uznanej za udowodnioną pod dyspozycję stosownej normy prawnej (subsumpcja wyraża się w stwierdzeniu, że określone elementy ustalonego w sprawie stanu faktycznego mieszczą się lub nie w elementach składowych normy prawnej); wiążące ustalenie następstw prawnych okoliczności faktycznej uznanej za udowodnioną na podstawie stosowanej normy prawnej oraz uzasadnienie wydanego rozstrzygnięcia w oparciu o wszystkie uprzednio zastosowane operacje myślowe. Proces przetwarzania informacji stanowi model dynamiczny procesu stosowania prawa. Proces ten zachodzi w określonym układzie względnie izolowanym o określonej normatywnie liczbie wejść i wyjść, zazwyczaj sprzężonym liniowo lub zwrotnie z innymi układami o podobnej strukturze. Wejścia układu stanowią określone normatywnie czynności polegające na recypowaniu informacji ze środowiska społeczno-kulturowego, w którym odbywa się proces stosowania prawa. Stany wejść są określone w sposób normatywny w obowiązujących jednostkach redakcyjnych aktów normatywnych prawa materialnego i zdeterminowane przez informacje o zdarzeniach zachodzących w środowisku i podlegających kwalifikacji normatywnej lub poprzez informacje o zdarzeniach normatywnie relewantnych. Zdarzeniami i stanami normatywnie relewantnymi są informacje o zdarzeniach niewyróżnionych bezpośrednio z wykorzystaniem słownika programu normatywnego, lecz pozostających w relacji przyczynowo-skutkowej do zdarzeń normatywnie wyróżnionych przez program układu lub strukturalnej. Informacje te są informacjami o przyczynach lub skutkach „faktów prawnych”, stanowiąc przesłanki lub następstwa logiczne informacji o stanach normatywnie oznaczonych. Obie kategorie informacji są zakodowane w określonych normatywnie nośnikach informacji, którymi są różnego rodzaju przedmioty, stany lub czynności stanowiące ślady zdarzeń normatywnie wyróżnionych. Te nośniki informacji w prawie procesowym określane są przez ustawodawcę mianem dowodów. Wyjścia układu tworzą natomiast czynności polegające na podejmowaniu wiążących i doniosłych prawnie decyzji. Decyzje te stanowią informacje, które determinują stany wejść układów sprzężonych z układem, w ramach którego następuje podjęcie decyzji. Stany wyjść układu stosującego prawo określone są normatywnie w obowiązujących regulacjach prawnych oraz zdeterminowane stanami wejść tego układu, a także przebiegiem przetwarzania informacji. Między stanami wejść i wyjść zachodzą określone relacje normatywne. Układ działa według schematu tworzonego przez normy prawa materialnego – stosowane jako wzorce podejmowanych decyzji oraz normy prawa procesowego – regulujące działanie układu. Podjęcie decyzji w ramach stosowania prawa wymaga skończonej liczby normatywnie wyodrębnionych lub dających się wyróżnić analitycznie czynności. Liczba tych czynności jest skończona, każda bowiem decyzja podejmowana jest w wyniku skończonej liczby działań elementarnych i uporządkowanych strukturalnie⁵³. W ramach teorii informacji proces stosowania prawa rozpoczyna się pod wpływem bodźca informacyjnego, wywołującego w układzie stosującym prawo stan niepewności informacyjnej, zakłócającego istniejącą równowagę informacyjną. To zaś implikuje powstanie sytuacji problemowej, której rozwiązanie stanowi zadanie układu stosującego prawo. Rola bodźców wywołujących niepewność informacyjną polega na postawieniu problemu wymagającego rozwiązania, czyli na sprzężeniu pewnych kategorii wyróżnionych w programie standardowych stanów faktycznych z pewną liczbą kategorii dopuszczalnych normatywnie rozwiązań prawnych oraz z pewną liczbą dopuszczalnych prawnie operacji myślowych, warunkujących wiążące ustalenie stanu faktycznego oraz rozstrzygnięcie końcowe. W ramach procesu stosowania prawa kompetentny podmiot dokonuje wyboru jednego normatywnie wyróżnionego stanu faktycznego, ustalonego lub udowodnionego w określonym normatywnie trybie spośród wielu dopuszczalnych kombinacji stanów faktycznych uwzględnionych w programie normatywnym. Stanowi temu przypisuje się jedną kombinację normatywnie wyróżnionych cech oraz przyporządkowuje jeden zestaw norm prawa materialnego. W dalszej kolejności następuje wybór jednego z możliwych rozwiązań prawnych uzyskującego walor wiążącego rozstrzygnięcia. Ustalenie stanu faktycznego, jego kwalifikacja normatywna oraz wybór skutku prawnego dokonuje się w drodze jednego z dopuszczalnych normatywnie zestawów operacji proceduralnych. Wiążące rozstrzygnięcie końcowe eliminuje całkowicie niepewność informacyjną⁵⁴. Prawidłowością procesu stosowania prawa jest powstawanie sytuacji problemowych stwarzających niepewność informacyjną oraz rozwiązywanie zaistniałych problemów w drodze przewidzianych prawem czynności procesowych, w wyniku których następuje instytucjonalna absorpcja niepewności oraz przywrócenie równowagi informacyjnej⁵⁵. Program normatywny układu stosującego prawo tworzą przepisy prawa materialnego i procesowego. Schemat operacyjny stosowania prawa określony jest w prawie procesowym cywilnym. Normy składające się na prawo procesowe cywilne określają formę i sposób dokonywania oraz kolejność czynności składających się na tryb ustalenia stanu faktycznego oraz skutków prawnych przewidzianych w prawie materialnym dla danej kategorii stanów faktycznych, sposób recypowania i kodowania informacji wejściowych oraz wyjściowych. Natomiast przepisy prawa materialnego sprzężone z odpowiednimi przepisami prawa procesowego określają abstrakcyjnie zestaw potencjalnych stanów wejść oraz wyjść. Program normatywny, jak podkreśla się w piśmiennictwie, stanowi zupełny system prawa w sensie procesowym. Oznacza to bowiem, że każda recypowana w drodze czynności procesowych informacja wejściowa podlega transformacji w trybie normatywnie określonym w informację wyjściową stanowiącą rozstrzygnięcie. Każde skutecznie wszczęte postępowanie kończy się wydaniem rozstrzygnięcia kończącego tok sprawy. Procesowa zupełność stanowi aksjomat systemu prawa jako normatywnego programu stosowania prawa. Ta procesowa zupełność umożliwia więc rozpatrywanie procesu stosowania prawa jako procesu przetwarzania informacji⁵⁶.

Technika cyfrowa zapewnia możliwość sprawnego gromadzenia, przetwarzania i udostępniania informacji. Przez pryzmat sztucznej inteligencji proces stosowania prawa należy pojmować jako dokonanie kwalifikacji prawnej stanu faktycznego, a następnie jako analizę wykorzystanych algorytmów w kontekście wystąpienia przesłanek wydania określonego rodzaju rozstrzygnięcia (pozytywnego lub negatywnego). Jak podkreśla się w piśmiennictwie, takiego schematu opartego na uproszczonym podziale rozstrzygnięć na wyłącznie pozytywne i negatywne nie zaburza także problematyka rozstrzygnięć częściowych (częściowo rozstrzygających w przedmiocie postępowania), jest to bowiem z perspektywy informatycznej problem drugorzędny (wymaga to wyłącznie podziału roszczenia lub zarzutu na mniejsze elementy, a następnie przypisania im jednoznacznej pozytywnej lub negatywnej decyzji, rozstrzygnięcie końcowe zaś traktować należy wówczas jako sumaryczne, składające się z wielu jednostkowych)⁵⁷.

Sztucznej inteligencji w sądownictwie nie należy utożsamiać wyłącznie z elektronicznym sędzią, mającym ludzkie cechy umysłowe, czyli tzw. maszyną wyrokującą (ang. judgment machine)⁵⁸.

Do praktycznych funkcji sztucznej inteligencji zalicza się zazwyczaj: automatyczne dowodzenie twierdzeń; podejmowanie decyzji na podstawie zbioru kryteriów; inteligentne wyszukiwanie i kojarzenie informacji w dużych zbiorach danych; rozpoznawanie obrazu, dźwięku, kojarzenie bodźców dotykowych; budowanie samodzielnych automatów; gry; planowanie.

W obszarze jurysprudencji przedstawiciele doktryny zazwyczaj dokonują wyodrębnienia dwóch podstawowych kategorii postaci sztucznej inteligencji: systemów wyszukiwania jednostek redakcyjnych aktów normatywnych (ang. legal retrieval systems) oraz systemów analizy prawa (ang. legal analysis systems). W pierwszej kategorii sytuowany jest zazwyczaj program użytkowy obejmujący bazę wszystkich przepisów prawnych składających się na dany system prawa oraz wyszukiwarka, za pomocą której każdy potencjalny użytkownik programu jest w stanie odszukać wszystkie regulacje prawne znajdujące się w bazie. Z kolei systemem analizy prawa mogą być różne mniej lub bardziej skomplikowane pod względem funkcjonalności systemy, których podstawowym zadaniem jest określenie skutków prawnych wystąpienia określonych okoliczności faktycznych. W ramach tej kategorii wyróżnia się maszyny wyrokujące oraz prawnicze systemy eksperckie (ang. legal expert systems). System ekspercki definiuje się zazwyczaj jako oprogramowanie umożliwiające podejmowanie złożonych decyzji lub odpowiadanie na złożone pytania, a jednocześnie wyposażone w funkcjonalność w postaci kreowania uzasadnień do udzielanych odpowiedzi⁵⁹. System ekspercki opiera się zwykle na bazach wiedzy, czyli zbiorach reguł zapisanych w formie implikacji. Bazy wiedzy są z reguły tworzone na podstawie wiedzy ludzkich ekspertów, choć mogą być generowane automatycznie. Odpowiedzi systemu i ich uzasadnienia są tworzone zgodnie ze znanymi systemowi regułami manipulacji logicznych. W celu aktualizowania informacji system zawiera zazwyczaj także moduł aktualizacji bazy wiedzy. Oprócz samej bazy wiedzy system zawiera także moduł zwany kontrolerem wywodu, który kieruje rozwiązywaniem problemu na podstawie zawartości bazy wiedzy i umożliwia przeszukiwanie baz, budowanie faktów lub wywodów. W nowoczesnej budowie struktury systemu eksperckiego następuje wyraźne oddzielenie kodu systemu od bazy wiedzy, która może być zasilana z zewnątrz w dowolnym momencie od zbudowania samego systemu. Kolejnym podstawowym elementem systemu pozostaje z reguły moduł dialogowy systemu (interfejs) odpowiadający za komunikację ze światem zewnętrznym, używający do tego języka zbliżonego do naturalnego, zadający pytania i wyjaśniający swoje diagnozy. System ekspercki jest zatem traktowany także jako technika konstruowania systemów informatycznych. Najważniejszą cechą systemu eksperckiego jest najdokładniejsze naśladowanie eksperta człowieka i przyjazna dla użytkownika interakcja. Jakość systemu eksperckiego zależy ściśle od samych elementów składowych takiego systemu. Systemy te dobrze sprawdzają się w zastosowaniach, w których zgromadzono znaczący zasób wiedzy empirycznej, trudnej do zapamiętania przez pojedynczego użytkownika systemu. Ich wadą jest pewna mechaniczność; nie mają zazwyczaj możliwości uczenia się lub odkrywania wiedzy. Modyfikowanie bazy wiedzy nie jest przy tym procesem łatwo przewidywalnym w swoich skutkach. W szczególności problemem może być budowanie i aktualizacja bazy wiedzy oraz weryfikacja zawartych w niej informacji, które mogą być także nieprawdziwe⁶⁰. Systemy eksperckie dzieli się na oparte na regułach (ang. rule-based systems), bazujące na analizie przypadków (ang. case-based systems) i systemy hybrydowe (ang. hybrid systems)⁶¹. Pierwszy ze wskazanych modeli opiera się wyłącznie na informatycznych algorytmach stosowania prawa i zakłada realizację kolejno po sobie następujących, wcześniej określonych, zadań analitycznych, których wynik jest uzależniony od zmiennych przypisanych do konkretnej sprawy. System teleinformatyczny w tym modelu podstawia zmienne danej sprawy do algorytmu dla niej właściwego⁶². Wymaga to oczywiście stworzenia specjalnie na potrzeby systemu teleinformatycznego rozbudowanych algorytmów, a także zestawów pytań dotyczących danej sprawy, na które odpowiedzi stanowiłyby zmienne do algorytmu, przy czym liczba algorytmów powinna wprost odpowiadać liczbie poszczególnych rodzajów rozpoznawanych spraw. Zastosowanie konkretnego algorytmu wywoła skutek w postaci wydania rozstrzygnięcia tylko po wprowadzeniu wszystkich zmiennych danej sprawy. Algorytmy powinny być kazuistyczne. Wydaje się, że w wąskim zakresie (odnośnie do wybiórczo określonych działów prawa) jest możliwe opisanie stosowania prawa za pomocą algorytmów. Gdyby zaś wykonalne stało się stworzenie ogólnego algorytmu dla całego systemu obwiązującego w danym czasie i na danym terytorium prawa, faktycznie stanowiłoby to urzeczywistnienie idei maszyny wyrokującej. W kolejnym modelu zasadniczą rolę odgrywają stale powiększające się cyfrowe zasoby informacyjne o sprawach sądowych. Wydaje się, że z pewnymi modyfikacjami, obecne portale orzecznictwa sądowego mogłyby zostać wykorzystane jako podstawa informacyjna dla przyszłego systemu informatycznego wydającego rozstrzygnięcia. Maszyna, rozstrzygając sprawę, nie dokonywałaby wykładni na potrzeby konkretnego przypadku, lecz jej działanie obejmowałoby wyszukiwanie wprowadzonych uprzednio do bazy dawnych, podobnych/identycznych spraw. System teleinformatyczny po przeprowadzeniu analizy wszystkich spraw sądowych dostępnych w bazie, w przypadku odnalezienia grupy spraw o podobnym/identycznym stanie prawnym i faktycznym jak w sprawie aktualnie rozstrzyganej, wydawałby analogiczne w niej rozstrzygnięcie. Zmiennymi w danej sprawie byłyby nie tylko jej własne parametry, ale również parametry spraw do niej podobnych/identycznych. Wykorzystanie takiego modelu rozstrzygania mogłoby być efektywne jedynie w konkretnej kategorii spraw. Podobieństwo porównywanych spraw powinno być stopniowalne. Jeśli warunkiem wydania orzeczenia przez maszynę byłoby zidentyfikowanie określonej z góry liczby spraw identycznych/podobnych, to w razie niemożności zakwalifikowania tylu spraw maszyna nie mogłaby wydać orzeczenia. Taki system opierałby się na metodzie heurystycznej, traktowanej jako ogół sposobów i reguł postępowania służących podejmowaniu optymalnych rozstrzygnięć w sytuacjach złożonych, wymagających analizy dostępnych informacji, a także przewidywania zjawisk przyszłych, opartego na twórczym myśleniu i kombinacjach logicznych⁶³. Podkreśla się, że działanie takiego systemu byłoby możliwe także bez informacji o wszystkich zmiennych, choć prowadziłoby do zniekształcenia wyników końcowych. Zasadniczo jednak uzyskiwane przy zastosowaniu tego systemu wyniki byłyby najbardziej zbliżone do wzorca idealnego. Jak podkreśla się w piśmiennictwie, w tradycyjnym modelu stosowaniu prawa nierzadko z uwagi właśnie na nieprecyzyjność prawa, także końcowe rozstrzygnięcie w sprawie wymaga dokonania pewnych uproszczeń w prezentacji stanu faktycznego, w tym przyznania pierwszeństwa określonym okolicznościom faktycznym względem innych⁶⁴. Za zauważalny problem z wykorzystaniem funkcjonujących baz orzecznictwa sądów powszechnych jako zasobu wiedzy dla maszyny uznaje się brak jednolitego, wystandaryzowanego sposobu prezentacji treści (problematyka technologii semantycznych)⁶⁵. Może to utrudniać automatyczne określanie atrybutów tych orzeczeń, a tym samym porównywanie orzeczeń przez maszynę. Zazwyczaj jednak żądania stron reprezentowanych przez profesjonalnych pełnomocników procesowych są formułowane w dość porównywalny sposób; w szczególności taki sposób prezentacji żądań, wniosków i innych oświadczeń podmiotów postępowania wymusza użycie przewidzianych na podstawie przepisów szczególnych formularzy urzędowych bądź też wymóg wnoszenia pism procesowych za pośrednictwem systemu teleinformatycznego⁶⁶. W przypadku niestandardowego sformułowania takich oświadczeń przez podmioty postępowania są one co do zasady przeformułowywane przez organ rozstrzygający w treści wydawanego rozstrzygnięcia w sprawie. Sentencje orzeczeń sądowych i decyzji organów administracyjnych są kreowane według określonej i zazwyczaj jednolitej formuły, także w uzasadnieniu można zazwyczaj wyodrębnić następujące, standardowe, człony: opis stanu faktycznego, ocenę materiału dowodowego i rozważań prawnych oraz opis procesu myślowego, którego efektem jest zaakceptowana przez organ kwalifikacja prawna. Co więcej, proces standaryzowania treści rozstrzygnięć został wsparty przez samego ustawodawcę krajowego, który przewiduje aktualnie jako obowiązujący model sporządzanie treści uzasadnień wyroków sądu pierwszej instancji, w tym nakazowych i łącznych, oraz wyroków sądu odwoławczego i wydanych w postępowaniu o wznowienie postępowania w sprawach karnych, na odpowiednim formularzu⁶⁷. Wzory formularzy uzasadnień wyroków oraz sposób ich wypełniania określa w drodze rozporządzenia Minister Sprawiedliwości⁶⁸. Jak podkreśla Trybunał Konstytucyjny: „Uzasadnienie orzeczenia sądowego jest niewątpliwie komponentem prawa do rzetelnego sądu jako konstytucyjnie chronionego prawa jednostki [...] Uzasadnienie orzeczeń pełni funkcje: sprzyjania samokontroli organu orzekającego, wyjaśniająco-interpretacyjną (dokumentacyjną i ułatwiającą realizację orzeczenia), kontrolną zewnętrzną, umożliwiającą akceptację orzeczenia w skali indywidualnej i jego legitymizację społeczną (funkcja wychowawcza, głos w dyskursie społecznym). Wszystkie te funkcje uzasadnienia są zakotwiczone w konstytucyjnych zasadach i wartościach. Jednak nie w każdym wypadku dochodzą one do głosu w równym stopniu. Zależy to od szczebla postępowania, przedmiotu orzeczenia, formy uzasadnienia (ustne, pisemne). Toteż w wypadku oceny każdego ograniczenia zasady uzasadniania orzeczeń konieczna jest dokładna analiza wszystkich czynników, uwarunkowań i kryteriów”⁶⁹. W ocenie projektodawcy noweli Kodeksu postępowania karnego z 19 lipca 2019 r.⁷⁰, którą wprowadzono do ustawy procesowej nową regulację w postaci art. 99a k.p.k., dotychczasowa praktyka nie była efektywna – uzasadnienia były bowiem pisane zawiłym językiem, nierzadko niezrozumiałym dla stron, zbędnie wzbogacane orzecznictwem, powtórzeniami, nieczytelne konstrukcyjnie. W uzasadnieniu omawianej nowelizacji wskazano, że wprowadzenie formularzy uzasadnień wyroków ma na celu przede wszystkim uporządkowanie struktury uzasadnienia, wymusi operowanie krótszymi, konkretnymi konstrukcjami językowymi, bardziej zrozumiałymi dla stron, oraz zapobiegnie konieczności sporządzania wielostronicowych uzasadnień, a przez to finalnie odciąży czasowo sędziów-orzeczników z pożytkiem dla wykonywanych przez nich czynności orzeczniczych i sprawności postępowań. Warto zarazem zwrócić uwagę, że w wielu sprawach, zwłaszcza tych złożonych pod względem przedmiotowym i podmiotowym, poszczególne elementy uzasadnienia muszą mieć charakter opisowy, a z uwagi na liczbę i rodzaj dowodów są zazwyczaj jednak rozbudowane. Druk uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji ma formę tabeli, która została podzielona na moduły. Pierwszy z nich dotyczy ustalenia faktów. Trzeba tu wskazać fakty uznane za udowodnione oraz nieudowodnione i zwięźle napisać, z jakiego powodu dany dowód został uznany lub z jakich powodów nie został uwzględniony. W kolejnej części tabeli należy wskazać podstawę prawną wyroku, wymiar kary oraz pozostałe rozstrzygnięcia. Zarazem można mieć uzasadnione wątpliwości, czy realizacja założenia o zapewnieniu jednolitej struktury uzasadnień przyczyni się do poprawy przejrzystości wydawanych rozstrzygnięć we wszystkich sprawach. Budowa i treść uzasadnienia w konkretnej sprawie zależy przede wszystkim od jej skomplikowania pod względem przedmiotowo-podmiotowym. Niewątpliwie ramy formularza w znacznym stopniu ograniczają swobodę sędziego przy formułowaniu wniosków i analiz w uzasadnieniu. Jak podkreśla się w piśmiennictwie, przyjęty w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 listopada 2019 r. w sprawie wzorów formularzy uzasadnień wyroków oraz sposobu ich wypełniania wzór formularzy uzasadnień wyroków, zwłaszcza wyroku sądu pierwszej instancji oraz wyroku sądu odwoławczego, nie zawsze stanowi pełne i rzetelne źródło wiedzy o przebiegu procesu rozstrzygania, w szczególności, co do zasady, niejawnej narady (o argumentach i wnioskowaniach prawniczych, które doprowadziły organ do wydania określonej treści rozstrzygnięcia w sprawie). Co więcej, zauważa się, że przewidziane wzory formularzy narzucają konieczność sztucznego klasyfikowania określonych dowodów w ramach poszczególnych sekcji, czy to w zakresie ustaleń faktycznych, czy to w kwestii oceny dowodów. Prawidłowo sporządzone uzasadnienie nie może ograniczać się w swej treści do wyłącznie sumarycznego wyliczenia dowodów, które organ rozstrzygający wykorzystał przy formułowaniu podstawy faktycznej orzeczenia. Istotne bowiem pozostaje ustalenie zależności każdego ze środków dowodowych dopuszczonych i przeprowadzonych w toku postępowania dowodowego, a przydatnych przy konstruowaniu podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, z poszczególnymi okolicznościami faktycznymi uznanymi za istotne i wymagającymi umotywowania⁷¹. Organ sporządzający uzasadnienie swego rozstrzygnięcia powinien w sposób zrozumiały i wyczerpujący wyjaśnić, dlaczego określone środki dowodowe zostały uznane przezeń za wiarygodne, a jednocześnie dlaczego innym odmówił takiej wiarygodności i mocy dowodowej. W zakresie tak dokonywanej oceny organ nie może być ograniczony żadnymi rygorami. Aktualnie obowiązujące wzory formularzy uzasadnień rozstrzygnięć przewidują enumeratywne wyliczenie dowodów, które sąd uznał za wiarygodne i na podstawie których ustalił podstawę faktyczną orzeczenia. Takie uproszczone wyliczenie, jak się wydaje, mogłoby znaleźć zastosowanie wyłącznie w sprawach o niskim stopniu skomplikowania, choć i tak nie zwalnia sądu z powinności zajęcia stanowiska odnośnie do oceny każdego z przeprowadzonych w toku postępowania dowodów. W sprawach złożonych wykorzystanie formularzy zapewne będzie wiązać się z koniecznością dokonywania powtórzeń z uwagi na potrzebę precyzyjnego określenia dowodów, na podstawie których nastąpiło w konkretnej sprawie ustalenie stanu faktycznego. W ocenie ustawodawcy wprowadzenie jednolitych formularzy uzasadnień wyroków w sprawach karnych daje lepszą perspektywę wyjaśnienia, dlaczego określone dowody zostały uznane za wiarygodne i przyznano im moc dowodową. Niestety, poszczególne elementy składowe formularzy nie są dość precyzyjnie określone i w związku z tym może zachodzić niebezpieczeństwo dokonania zbyt pobieżnej oceny materiału dowodowego, przez co może dojść do naruszenia podstawowych funkcji uzasadnienia. W toku postępowania każdy dowód podlega kontroli we wzajemnym powiązaniu z innymi dowodami dotyczącymi określonej okoliczności faktycznej uznanej za istotną w sprawie i dopiero gdy znajduje potwierdzenie w innych dowodach lub wynika z logicznie uporządkowanego łańcucha przyczynowo-skutkowego występujących zdarzeń, może być uznany za element podstawy faktycznej sprawy. Ponadto aktualnie obowiązujące wzory formularzy ze względu na swą wewnętrzną konstrukcję wykluczają odwołanie się do dotychczasowego dorobku orzecznictwa i doktryny w ramach wyjaśnienia motywów rozstrzygnięcia.

Gdyby bazy orzecznictwa sądowego spełniały wszystkie warunki umożliwiające zaklasyfikowanie ich do systemu sieci semantycznych⁷², system teleinformatyczny mógłby autonomicznie i permanentnie poszerzać zasób wiedzy o treści wydanych przez organy rozstrzygające lub organy administracji publicznej bądź samorządu rozstrzygnięć czy decyzji. Proces poszerzania bazy wiedzy prawniczego systemu eksperckiego mógłby być całkowicie zautomatyzowany; w odmiennym przypadku migracja danych z tradycyjnych baz orzecznictwa musiałaby odbywać się w następstwie czynności człowieka.

Jak trafnie zauważa się w literaturze, oba prezentowane modele różnią się zasadniczo. Pierwszy zakłada możliwość skonstruowania zamkniętego katalogu kazuistycznych algorytmów wyczerpująco opisujących wszystkie warianty postępowania ukierunkowanego na rozstrzygnięcie sprawy. Stworzenie takich algorytmów musiałoby poprzedzać uruchomienie systemu eksperckiego. Algorytmy opisywałyby cały przebieg postępowania, obejmującego rozpoznanie i rozstrzygnięcie danej sprawy, od podjęcia pierwszej – inicjującej – do dokonania ostatniej – rozstrzygającej – czynności, a ponadto przewidywałyby wszystkie możliwe odstępstwa od reguł ogólnych i wszelkie działania oraz zaniechania podmiotów postępowania oraz jego organów. Kreacja systemu według drugiego z prezentowanych modeli wymagałaby uprzednio opracowania zbiorów danych o wszystkich dotychczas prowadzonych sprawach, a następnie w każdej sprawie określenia jej atrybutów, które były istotne dla rozstrzygnięcia. Analiza porównawcza zmiennych z danej sprawy z atrybutami identyfikującymi dotychczas prowadzone sprawy umożliwiłaby odnalezienie podobnych lub nawet identycznych spraw, a w konsekwencji wydanie analogicznego rozstrzygnięcia bądź decyzji.

W systemie eksperckim ukształtowanym według pierwszego z wymienionych modeli po uprzednim wprowadzeniu zmiennych nowej rozpoznawanej sprawy następowałby kolejny etap dopasowania do niej odpowiedniego algorytmu i wreszcie podstawienie do wybranego algorytmu wpisanych zmiennych, co w konsekwencji prowadziłoby do uzyskania wyniku zgodnie ze ścieżką analityczną zapisaną w algorytmie. W drugim zaś modelu system porównywałby zmienne konkretnej sprawy z atrybutami dotychczasowych spraw, a w przypadku odnalezienia spraw podobnych, powielałby rozstrzygnięcie na potrzeby nowej sprawy⁷³.

W piśmiennictwie trafnie zauważa się, że ułomność pierwszego z modeli wiąże się z potrzebą ukształtowania odpowiedniego mechanizmu w kwestii poprawnego doboru właściwego algorytmu. Proponuje się zarazem wprowadzenie stosownej regulacji nakładającej na same podmioty postępowania obowiązek dokonania wyboru właściwego algorytmu⁷⁴.

Ostatni z prezentowanych modeli systemów eksperckich oparty jest na hybrydalnym połączeniu dwóch metod – wykorzystania kazuistycznych algorytmów stosowania prawa oraz analogii do konkretnych przypadków rozpoznanych spraw z zasobów orzecznictwa. Funkcjonowanie tego modelu oparte byłoby na właściwym dla danej sprawy konkretnym algorytmie, ale kluczowym zadaniem wykonywanym w algorytmie byłaby analiza przebiegu dotychczas rozpoznanych spraw oraz zapadłych w nich rozstrzygnięć. Jak podkreśla się w doktrynie, zaletą omawianego systemu jest możliwość zaimplementowania doń rozwiązania polegającego na samouczeniu się. Po wydaniu odpowiednio dużej liczby rozstrzygnięć/decyzji o stosownej treści, skorygowanych następnie przez operatora-człowieka, system wykluczałby ewentualne powtórzenia niewłaściwych rozstrzygnięć/decyzji. Stopień trafności w autonomicznym podejmowaniu rozstrzygnięć/decyzji przez system ekspercki mógłby podlegać badaniu empirycznemu poprzez porównanie trafności rozstrzygnięć spraw (jako niezaskarżalnych, prawomocnych i ostatecznych) przez „klasyczne” organy oraz maszyny. Zdecydowanie algorytm systemu eksperckiego sprawdzałby się tylko w określonych kategoriach spraw (z reguły w nieskomplikowanych) i w odniesieniu do powtarzalnych (podobnych lub identycznych) stanów faktycznych; należałoby więc najpierw wyodrębnić sprawy nadające się do rozpoznania przez system ekspercki. Do dokonania bardziej szczegółowej weryfikacji niezbędne są jasne kryteria prawdziwości (prawidłowości) lub fałszu (nieprawidłowości) wyniku. W przypadku prostych kwalifikacji prawnych takie kryterium można byłoby zidentyfikować; jest to zdecydowanie trudniejsze odnośnie do oceny materiału dowodowego⁷⁵.

Jak trafnie podnosi się w piśmiennictwie, potencjalna możliwość korzystania ze sztucznej inteligencji w postępowaniach rozpoznawczych przed organami orzekającymi uzależniona jest przede wszystkim od jakości tworzonego prawa. Gdy system prawny jest zupełny, wewnętrznie spójny, pozbawiony luk i składa się z klarownych norm prawnych, względnie proste jest dokonywanie w jego ramach operacji z zakresu sztucznej inteligencji, czyli w głównej mierze czynności o charakterze matematycznym i logicznym⁷⁶. W rzeczywistości taki system prawny jednak nie występuje. Ponadto problemy związane z analizą i wykładnią przez maszynę norm zawartych w aktach prawnych nie ograniczają się wyłącznie do jakości prawa, ale również jego struktury. Także ciągłe zmiany prawa nie sprzyjają ugruntowywaniu się wiedzy prawnej. Coraz częstsze wykorzystywanie przez prawników (w tym również członków składów orzekających) specjalistycznych programów użytkowych lub baz aktów prawnych oraz rozstrzygnięć skłania do refleksji nad szerszym wykorzystaniem systemów teleinformatycznych, a także samą rolą prawnika, skoro jego wiedza, przynajmniej w części spraw z racji ich wysoce specjalistycznego charakteru, nierzadko nabywana jest doraźnie ze wspomnianych programów i baz, a poniekąd również doświadczenie, ponieważ za takie można uznać zapoznawanie się z dotychczasową linią orzeczniczą. Zakładać można, że już w nieodległej przyszłości wspomniane programy będą potrafiły wyszukiwać informację na podstawie innych kryteriów niż słowa kluczowe lub hasła tematyczne (w szczególności wyszukiwanie mogłoby następować na podstawie problemowo sformułowanego zapytania), a także wynik wyszukiwania nie musiałby być zbiorem tematycznym tekstów aktów prawnych, rozstrzygnięć i piśmiennictwa, ale automatycznie generowanym syntetycznym opracowaniem z wybranymi najważniejszymi zagadnieniami z różnych źródeł⁷⁷.

Gwałtowny wzrost ilości danych potrzebnych do wydania rozstrzygnięcia, a z których zapoznaniem wiąże się coraz więcej czasu, powoduje potrzebę wykorzystania sztucznej inteligencji przynajmniej do przeprowadzania selekcji takich danych. W innym wariancie sztuczna inteligencja mogłaby zostać wykorzystana do przygotowywania projektów rozstrzygnięć, a człowiek podejmowałby ostateczną decyzję w postaci orzeczenia lub decyzji⁷⁸.

W doktrynie podnosi się, że ewentualne podejmowanie czynności rozstrzygających przez maszynę może zostać ograniczone wyłącznie do ochrony prawnej.

Warto podkreślić, że reprezentatywna większość poglądów prezentowanych w literaturze, a dotycząca prawniczej sztucznej inteligencji, ukształtowała się na gruncie systemów prawnych common law. W doktrynie jest wręcz formułowany pogląd, że w przypadku systemów prawa stanowionego stosowane mogłyby być wyłącznie systemy eksperckie oparte na regułach⁷⁹.

Niezależnie od wybranego wariantu ukształtowania systemu eksperckiego przebieg postępowania z punktu widzenia jego uczestników powinien zakładać ich aktywny udział. Podmiot inicjujący wszczęcie postępowania lub sam organ rozstrzygający (w przypadku wszczęcia postępowania z urzędu) wprowadzałby dane o sprawie do systemu teleinformatycznego, wskazując jednocześnie jej właściwe zmienne. Dzięki temu określałby zarazem granice postępowania. Postuluje się, by podmiot ten podawał także podstawę prawną dochodzonego roszczenia, aby zautomatyzować ocenę, czy żądanie udzielenia ochrony prawnej oraz wskazane okoliczności faktyczne, istotne dla sprawy, są powiązane z podstawą prawną roszczenia. Takie dane umożliwiałyby dokonanie wstępnej selekcji spraw, które mogłyby być rozpoznane przez maszynę orzekającą. Wymóg dokonywania poprawnej kwalifikacji prawnej dochodzonych roszczeń już we wstępnej fazie inicjowania postępowania musiałby zakładać udział w sprawie profesjonalistów (pełnomocników procesowych lub samych stron postępowania⁸⁰). W przypadkach wniesienia nieodpowiednio lub niestandardowo konstrukcyjnie przygotowanego wniosku/pozwu rozpoznanie sprawy przez maszynę orzekającą będzie niemożliwe. Postępowanie z wykorzystaniem sztucznej inteligencji może toczyć się w formule kontradyktoryjnej. Wymagałoby to wprowadzania w toku postępowania wystandaryzowanej treści żądań, wniosków i innych oświadczeń przez podmioty postępowania do systemu teleinformatycznego, dokonującego następnie ich analizy. To z kolei implikowałoby konieczność używania wzorów formularzy obejmujących kazuistyczne pytania i w założeniu typowe odpowiedzi udzielane przez wszystkie podmioty postępowania w jego toku. Za stosunkowo proste uznać należałoby zastosowanie rozwiązań sztucznej inteligencji w odniesieniu do czynności postępowania o charakterze typowo faktycznym lub technicznym (czynność doręczenia, czynność przetwarzania i archiwizowania złożonych w toku postępowania żądań, wniosków i oświadczeń). Wykorzystanie w postępowaniach rozpoznawczych rozwiązań bazujących na sztucznej inteligencji wymagałoby również przebudowy modelu gromadzenia w sprawie materiału dowodowego, co skutkowałoby niewątpliwie wyeliminowaniem z obrotu dowodów osobowych oraz dowodów rzeczowych obejmujących badanie ich przedmiotu za pomocą zmysłów (oględziny) z jednoczesną preferencją dowodów z treści dokumentów (w założeniu autentycznych i o prawdziwej treści). Niewątpliwie zastąpienie bezpośredniej i zarazem werbalnej komunikacji między podmiotami postępowania (często bardzo emocjonalnej) pisemną, a przy tym wystandaryzowaną i zautomatyzowaną (zakładającą poprawne wypełnianie formularzy) powinno prowadzić do zdecydowanego skrócenia samego rozpoznawania sprawy, czyniąc zbędnym wyznaczanie i przeprowadzanie wielu posiedzeń. Niestety, należy jednocześnie zakładać, że cechą takich postępowań będzie powtarzalność i szablonowość podejmowanych rozstrzygnięć kończących postępowanie (zasadniczo łatwość podejmowania rozstrzygnięć formalnych – odniesienie do wystąpienia przeszkód procesowych; zakładana trudność w przypadku, gdy rozstrzygnięcie obejmuje tylko częściowe uwzględnienie dochodzonego roszczenia i jednocześnie jego częściowe oddalenie).

W przypadku spraw o większym stopniu skomplikowania postępowanie rozpoznawcze musiałoby być prowadzone w modelu tradycyjnym. Jak podkreśla się w piśmiennictwie, celem wprowadzenia rozwiązań sztucznej inteligencji do procedur rozpoznawczych nie powinno być objęcie nimi jak największej liczby spraw, lecz ogólna poprawa jakości orzekania, a także odciążenie osób wchodzących w skład organów orzekających poprzez eliminację rozstrzygania, przynajmniej częściowo, w najmniej skomplikowanych sprawach, a przez to stworzenie tym osobom zdecydowanie lepszych warunków do zajęcia się sprawami trudniejszymi⁸¹.

Za najistotniejszy problem potencjalnego działania systemu eksperckiego obecnie uznać należy ten związany z poprawnym identyfikowaniem i analizą właściwych zmiennych w konkretnie rozpoznawanej sprawie (danych indywidualizujących sprawę, w tym okoliczności stanu faktycznego). Proponuje się więc, by system był tak skonstruowany, że podmiot żądający udzielenia mu ochrony prawnej wskazywałby podstawę prawną roszczenia, a następnie odpowiadał (co do stanu faktycznego i ewentualnie doprecyzowania podstawy prawnej) na szczegółowo sformułowane pytania zadawane przez sam system. System powinien przewidywać podobny sposób określenia i doprecyzowania stanowiska przeciwnika procesowego. Podmiotom postępowania nie pozostawiono by zatem dowolności co do prezentowania przez nie określonych treści, lecz odpowiadałyby one jedynie na pytania systemu eksperckiego. Jak trafnie zauważa się w literaturze, mogłoby to rodzić uzasadnioną wątpliwość, czy system ekspercki nie determinowałby merytorycznego przebiegu sprawy, w którym zachodziłaby obawa pominięcia okoliczności niestandardowych, czyli nieznanych systemowi, ponieważ nie byłyby uwzględnione w algorytmie lub nieznane z innych spraw, a zatem byłyby obojętne dla systemu eksperckiego⁸².

Każdy, niezależnie od wybranego modelu, system ekspercki musiałby być na bieżąco aktualizowany w przypadku zachodzących zmian w prawie. W pierwszym z prezentowanych modeli wymagałoby to stworzenia nowej bazy kazuistycznych algorytmów. Inteligentny system mógłby sam zaimplementować sobie zmiany legislacyjne tylko pod warunkiem, że informacje o prawie stanowiłyby element elektronicznej prawniczej sieci semantycznej. Sieć ta musiałaby uwzględniać holistycznie wpływ zmian legislacyjnych na cały obowiązujący system prawa, a nie tylko na regulacje wprost objęte zmianami. W drugim zaś modelu zmiana prawa wymuszałaby wstrzymanie funkcjonowania systemu eksperckiego, gdyż po zmianach legislacyjnych dezaktualizowałaby się przynajmniej częściowo baza orzecznictwa; niecelowe zaś byłoby przyrównywanie do zdezaktualizowanych tez rozstrzygnięć nowych spraw. Jednocześnie brak byłoby innej bazy danych, która dopiero tworzyłaby się wraz z wydawaniem nowych rozstrzygnięć⁸³.

Dodatkowym problemem w przypadku wykorzystania sztucznej inteligencji w postaci systemów eksperckich w prowadzonych postępowaniach pozostaje przygotowanie odpowiedniej treści uzasadnienia ostatecznej czynności orzeczniczej maszyny. Aktualnie dość znaczącą przeszkodą pozostaje akceptowana dopuszczalność formułowania ustnych uzasadnień do rozstrzygnięć końcowych wydawanych w sprawach prowadzonych w sądowych postępowaniach krajowych. Jak zauważa się w literaturze, często transkrybowane ustne uzasadnienie pod względem logiczno-językowym jest na tyle nieprzejrzyste (co jest nieuniknioną konsekwencją specyfiki języka mówionego), że nie można wykluczyć lepszej jakości pisemnego uzasadnienia stworzonego samodzielnie przez maszynę. Zwłaszcza jeśli system teleinformatyczny wspierałby jedynie tradycyjny organ orzeczniczy, co umożliwiałoby korektę uzasadnienia przez człowieka (brak takiej możliwości przy transkrypcji ustnych uzasadnień)⁸⁴.

Nawet wyposażenie systemu teleinformatycznego w umiejętność podejmowania decyzji w ramach procesu stosowania prawa (obejmującą ustalenie obowiązującego stanu prawnego, istotnego w sprawie stanu faktycznego oraz subsumpcji) nie przesądza o konieczności odstąpienia od sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez człowieka. Nie można obecnie przesądzać, że rozstrzygnięcia sądowe zapadające z udziałem sztucznej inteligencji spotykałyby się z większym społecznym uznaniem. Nie można jednak też wykluczyć, że decyzje maszyny jako obiektywne i powtarzalne mogłyby cechować się większym stopniem akceptowalności niekorzystnego prawa niż w przypadku wyroku sądowego, który w odczuciu przegrywającego byłby niesprawiedliwy z tego powodu, iż w podobnych sprawach inne sądy podejmowały odmienne rozstrzygnięcia.

Obecnie powierzenie sztucznej inteligencji sprawowania wymiaru sprawiedliwości poprzez wydawanie wiążących rozstrzygnięć wydaje się być wręcz niedopuszczalne, mając na względzie samą istotę władzy sądowniczej. Z całą pewnością nieożywiona materia nie może bowiem korzystać z przymiotu niezawisłości tak charakterystycznej tylko dla człowieka (w tym przypadku sędziego) i w sposób swoisty tak nierozerwalnie łączącej się ze sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości. Organ, który jest kreowany przez osoby pozbawione tej cechy, nie jest i nie może być sądem, choćby wydawał swe rozstrzygnięcia w sposób uwzględniający wszelkie przepisy prawa.⁸⁵

Tym, co odróżnia organy sądowe i sędziów od innych podmiotów, które sprawują władzę, jest niezależność oraz niezawisłość. Gdy ich zabraknie, nie będzie ani sądu, ani sędziego⁸⁶.

Nie można jednak wykluczyć, że wykorzystanie sztucznej inteligencji w przyszłości przyczyni się do znaczącej poprawy funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Potencjalna dopuszczalność orzekania z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji, w tym przez maszynę orzekającą, mogłaby być stopniowalna, poczynając od spraw najprostszych (szablonowych), które w praktyce mają charakter masowy, poprzez te niewymagające oceny materiału dowodowego, aż na bardziej skomplikowanych kończąc. Założenie o dopuszczalności rozstrzygania spraw z wykorzystaniem sztucznej inteligencji jest uzależnione niewątpliwie także od określenia a priori kategorii spraw objętych takim rozpoznawaniem oraz od stabilności obowiązującego systemu prawa. Zgodzić się należy ze stanowiskiem prezentowanym w piśmiennictwie, że w tym zakresie szczególnie podatne na zastosowanie sztucznej inteligencji byłyby obecnie mechanizmy procesowe wykorzystujące instytucję nakazu zapłaty. Biorąc jednak pod uwagę wielość rodzajów poszczególnych spraw, rodzajów i trybów właściwych postępowań rozpoznawczych, należałoby przyjąć uprzednio postulat dalszej harmonizacji i unifikacji różnych procedur prawnych, zakładając finalnie wykreowanie jednego, jednolitego modelu postępowania, toczącego się według wystandaryzowanych reguł. Oczywiście odrębnym zagadnieniem pozostaje potencjalna możliwość stosowania narzędzi i mechanizmów opartych na sztucznej inteligencji w postępowaniach wykonawczych (w tym egzekucyjnych). Biorąc pod uwagę już aktualnie występującą zasadniczo szablonowość toczących się tego rodzaju postępowań w sprawach cywilnych oraz administracyjnych, a także ukształtowane przez ustawodawcę stosowne instrumentarium (w szczególności: stosowanie wyszukiwarek baz danych, elektroniczne doręczenia, automatyzacja przetwarzania i archiwizacji treści pism, automatyzacja i seryjność sporządzania i wysyłania wezwań do spełnienia świadczenia, elektroniczne zajęcie rachunku bankowego), zakładać należy stosunkową łatwość wdrożenia i wykorzystywania także innych rozwiązań sztucznej inteligencji w tych postępowaniach. W postępowaniach wykonawczych w sprawach karnych, przynajmniej aktualnie, wyeliminowanie czynnika ludzkiego wydaje się mało realne. Z kolei wykorzystaniu rozwiązań sztucznej inteligencji w postępowaniach ugodowych/pojednawczych sprzyja uksztaltowanie w nich podstawowego sposobu rozwiązania sporu poprzez zawarcie ugody (akceptowalnej przez wszystkie podmioty konfliktu, a jednocześnie zakładającej kompromisowe rozwiązanie, w tym częściowe ustąpienie w swych żądaniach). Główny problem z wdrożeniem rozwiązań opierających się na sztucznej inteligencji wiąże się jednak nadal z niewielką kulturą oraz świadomością prawną w zakresie wspierania wszelkich sposobów pojednawczego załatwiania spraw. Kluczowym argumentem przemawiającym za dopuszczalnością takiego wykorzystania sztucznej inteligencji wydaje się okoliczność poddania funkcjonowania maszyny orzekającej kontroli samych stron sporu, a także brak potrzeby dokonywania oceny zgromadzonych w sprawie dowodów.

Należy uznać za zbyt kategoryczne stanowisko, że także w przyszłości maszyny orzecznicze nie będą miały właściwości pozwalającej im na samodzielną interpretację prawa lub ocenę zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Obecnie wykorzystywane nie mają ogólnych umiejętności myślowych, z których mogłyby autonomicznie korzystać. Maszyna potrafi naśladować inteligencję człowieka poprzez kojarzenie ze sobą informacji i wyciąganie wniosków z relacji pomiędzy nimi. System informatyczny mógłby więc naśladować oceny dokonywane w innych sprawach sądowych. Operacje te byłyby dokonywane na podstawie procedur wcześniej zaimplementowanych do systemu informatycznego. Teoretycznie można założyć, że wyniki tych operacji byłyby trafne. Odrębną kwestią jest jednak opłacalność wprowadzania takich rozwiązań. Stworzenie stosownego systemu teleinformatycznego byłoby czaso- i kapitałochłonne. Nie jest oczywiste, czy przy obecnym stanie technicznym koszty zostałyby zrekompensowane korzyściami. Warto dodać, że w przyszłości ewentualna analiza na szeroką skalę jednolitości orzeczniczej organów sprawujących wymiar sprawiedliwości może doprowadzić do równie niepokojących wniosków jak hipotetyczne przekazanie orzekania maszynie. Istniejący zasób danych informatycznych o postępowaniach sądowych, w tym orzeczeń sądów powszechnych, daje spore możliwości ich analizy, a także wykorzystania do stworzenia algorytmów porównujących kierunki rozstrzygnięć sądowych. Brak spójnej linii orzeczniczej świadczyłby głównie o wadliwości prawa materialnego. Wykorzystanie systemów informatycznych na potrzeby orzekania mogłoby zmniejszyć ewentualne rozbieżności orzecznicze, przy czym wskutek niejednolitego orzekania przez tradycyjne sądy nie można byłoby sprawdzić, czy sztuczna inteligencja orzeka prawidłowo. Nie istniałby punkt odniesienia pozwalający na dokonanie weryfikacji. Niezależnie jednak od wykorzystania systemów eksperckich w wydawaniu wiążących decyzji procesowych przede wszystkim mogłyby one znaleźć zastosowanie jako nowoczesne narzędzie służące wsparciu tradycyjnych sądów. Nie tylko ułatwiłoby to pracę sędziów (jak też stron), ale przyczyniłoby się do ujednolicania orzecznictwa w skali kraju, a w dłuższej perspektywie mogłoby przełożyć się na rozwój prawniczej sieci semantycznej, służącej nie tylko stosowaniu, lecz także tworzeniu prawa. Istnieje przy tym obawa, że rozwój prawniczych systemów eksperckich (opartych na sztucznej inteligencji), mógłby doprowadzić do sytuacji, w której tradycyjne sądy zaczęłyby w zbyt wysokim stopniu korzystać z tych rozwiązań, naśladując – niewykluczone, że nierzadko bezrefleksyjnie, na podstawie dotychczasowych pozytywnych doświadczeń – wyniki systemu eksperckiego. Taki stan rzeczy byłby niepokojący, ponieważ wtedy metoda działania systemu eksperckiego nie byłaby tworzona na podstawie linii orzeczniczej tradycyjnych sądów, lecz to sztuczna inteligencja wpływałaby na ich decyzje, co doprowadziłoby w efekcie do działania systemu eksperckiego na podstawie swoich wcześniejszych decyzji, a przez to nastąpiłaby marginalizacja decyzyjnej roli człowieka. Analogiczna sytuacja zachodziłaby nawet wtedy, gdyby systemy eksperckie pełniły jedynie funkcję narzędzia wspomagającego pracę sędziów i referendarzy, a ich decyzje byłyby jedynie projektami. Pierwszym źródłem wiedzy byłaby podpowiedź systemu eksperckiego co do rozstrzygnięcia sprawy, a dopiero w dalszej kolejności sprawdzane byłoby brzmienie regulacji, treść orzeczeń sądowych i poglądów doktryny.

Najistotniejszymi celami w ramach ewentualnej reformy wymiaru sprawiedliwości opartej na szerszym wykorzystaniu rozwiązań sztucznej inteligencji powinny być: zoptymalizowana jakość sprawowania wymiaru sprawiedliwości, rozumiana jako jednolitość rozstrzygnięć w takich samych stanach faktycznych; zapewnienie użytkownikom sądowego systemu informatycznego dostępu do aktualnych informacji i umożliwienie dokonywania przy użyciu tego systemu dodatkowych czynności; szybkość wymiaru sprawiedliwości, wiążąca się z eliminacją zbędnej pracy ludzkiej oraz automatyzacją pewnych rozwiązań, a także zmniejszona kosztochłonność, (zastosowanie nowoczesnych technologii w dłuższej perspektywie, po amortyzacji nakładów, prowadzi bowiem do redukcji kosztów funkcjonowania sądownictwa).

Należy podkreślić, że ewentualne wykorzystanie sztucznej inteligencji w postępowaniu sądowym nie jest równoznaczne z zastępowaniem człowieka maszyną. Przeciwnie, takie rozwiązanie wiązałoby się ze wzmocnieniem indywidualnego i merytorycznego charakteru pracy sędziego i innych prawników poprzez znaczące zmniejszenie liczby spraw o charakterze powtarzalnym, a także czynności o charakterze technicznym na rzecz analizy myślowej dokonanej przez sędziów w sprawach trudnych⁸⁷. Stosowanie sztucznej inteligencji wydaje się możliwe jedynie w niektórych sprawach, a nawet wtedy maszyna mogłaby uznać, że nie potrafi podjąć decyzji z powodu braku danych, stąd sprawę musiałby rozpoznać człowiek. Ponadto orzeczenia wydawane przez komputer powinny podlegać kontroli instancyjnej tradycyjnego sądu. Jest to wymóg niezbędny w ramach gwarancji realizacji prawa do sądu⁸⁸, zgodny z wytycznymi Komisji Europejskiej, która w Białej księdze w sprawie sztucznej inteligencji określiła, że „cel, jakim jest wiarygodna, etyczna i ukierunkowana na człowieka sztuczna inteligencja, można osiągnąć jedynie poprzez zapewnienie odpowiedniego zaangażowania człowieka w odniesieniu do zastosowań AI wysokiego ryzyka”⁸⁹.

Wydaje się, że na pewno niezbędnym etapem procesu wdrażania rozwiązań sztucznej inteligencji w obszarze wymiaru sprawiedliwości powinno być w niedługiej perspektywie czasowej przygotowanie i uchwalenie jednego aktu normatywnego, regulującego w sposób optymalnie ujednolicony przebieg postępowania przed sądami powszechnymi i szczególnymi w sprawach nadających się do rozpoznania i rozstrzygnięcia z wykorzystaniem narzędzi sztucznej inteligencji. Akt ten, rangi ustawy, w sposób jednolity mógłby regulować także rozwiązania techniczne i organizacyjne w sądach powszechnych i szczególnych. W sferze wewnętrznej uchwalenie wskazanej regulacji prawnej umożliwiłoby efektywniejsze skoordynowanie działań związanych z wdrożeniami rozwiązań sztucznej inteligencji. W sferze zewnętrznej natomiast celem powinno być zapewnienie korzystnego środowiska prawnego w dziedzinie społeczeństwa informacyjnego. Umożliwiłoby to stworzenie spójnych rozwiązań, odpowiednich warunków do współpracy między systemami, zgodnie ze standardami interoperacyjności, a przede wszystkim usunięcie istniejących wciąż barier prawnych i proceduralnych. Dotychczasowy model sądowego wymiaru sprawiedliwości, bazujący na odrębnym traktowaniu poszczególnych procedur, wyodrębnianych przede wszystkim na podstawie kryterium przedmiotowego (charakteru rozpoznawanych i rozstrzyganych spraw), z perspektywy zasady sprawiedliwości społecznej czy indywidualnych, chronionych prawnie interesów i praw podmiotów poszukujących ochrony sądowej nie jest z całą pewnością optymalny. Konieczne byłoby zatem stworzenie jednolitych reguł co do sposobu rozpoznawania i rozstrzygania wszelkich rodzajów spraw objętych drogą sądową. Stworzenie ogólnych i jednolitych ram mogłoby następnie zostać uzupełnione przez wprowadzenie szczególnych regulacji prawnych charakterystycznych dla danej procedury. Działania te powinny być skoordynowane z zapewnieniem odpowiednich zasobów sprzętowych, budową lub rozwojem centralnych systemów informatycznych, zgodnych z przyjętymi na gruncie prawa rozwiązaniami legislacyjnymi, przy jednoczesnym zapewnieniu odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa tak przetwarzanych zasobów.

Komunikacja kształtuje świadomość oraz standardy nowoczesnego społeczeństwa, pełni funkcję integracyjną w aspekcie społecznym, gospodarczym i politycznym. Właśnie ta kompleksowość zmian sprawia, że procesy komunikowania się, wspomagane maszynowo, ulegają gwałtownym przemianom, tworząc nową jakość, która ma swoje określone konsekwencje społeczne i kulturowe. Nie pozostaje to rzecz jasna bez wpływu na normy proceduralne regulujące postępowanie przed sądami czy organami administracji publicznej. Wydaje się, że aktualnie zastąpienie człowieka w operacjach myślowych rozważania prezentowanych w toku różnorodzajowych procedur prawnych przed organami rozstrzygającymi twierdzeń i oceny zebranego materiału dowodowego maszyną spowodowałoby odhumanizowanie całego wymiaru sprawiedliwości⁹⁰. Model, w którym maszyna orzekająca na podstawie dostarczonych jej informacji dotyczących faktów oraz przy wykorzystaniu struktur algorytmicznych odtwarzających aspekty normatywne wydawałaby wiążące rozstrzygnięcia lub decyzje (tzw. systemy automatycznego orzekania), nie powinien stanowić pożądanego efektu końcowego rewolucji informatycznej (implementacji sztucznej inteligencji). Natomiast zautomatyzowanie pewnych kategorii czynności dokonywanych w toku postępowań niewymagających przy ich podejmowaniu udziału człowieka czy zautomatyzowanie przetwarzania danych zawartych w różnych bazach lub rejestrach na potrzeby danego postępowania może w praktyce przyczynić się do zwiększenia efektywności przebiegu procedur prawnych. W efekcie mogłoby to doprowadzić do dalszego uproszczenia wybranych procedur, skrócenia czasu wykonywania czynności, co w efekcie przełożyłoby się na usprawnienie i przyspieszenie postępowania.

Wydaje się, że na obecnym etapie rozwoju praktyczne zastosowanie mogą mieć wyłącznie systemy wspierania decyzji, czyli mechanizmy oferujące alternatywne warianty określonych rozstrzygnięć lub decyzji przedstawiane przez maszynę orzekającą, których wybór należy do człowieka, albo w formie wydania orzeczenia lub decyzji – proces kontrolowany oraz decyzja zaakceptowana w efekcie także przez człowieka⁹¹.

W okresie dynamicznego rozwoju nowych technologii bardzo ważną rolę zaczyna odgrywać świadomość społeczeństwa informacyjnego, obejmująca świadomość roli wiedzy i technologii informatycznych w życiu społeczeństw, dostrzeganie niebezpieczeństw związanych z tymi procesami oraz przezwyciężanie negatywnych efektów rozwoju świadomości informatycznej, która jest powiązana z rolą informatyzacji życia w wielu obszarach, również w zakresie realizacji prawa do sądu, a tym samym z możliwością jej wykorzystania⁹².

1 Pojęciem tym po raz pierwszy posłużył się John McCarthy w 1955 r. podczas konferencji w Dartmouth, poświęconej tej tematyce. Zob. J. McCarthy, P.J. Heyes, Some philosophical problems from the standpoint of artificial intelligence, [w:] B.L. Webber, N.J. Nilsson red., Readings in Artificial Intelligence, Burlington 1969, s. 431–450.

2 W. Lang, A. Mrózek, Proces stosowania prawa jako proces przetwarzania informacji, PiP 1970, nr 7, s. 43.

3 Szerzej na temat pojęcia „informacja” zob. F. Studnicki, Prawo i cybernetyka, Warszawa 1969, s. 91, na temat zaś definiowania określenia „układ” zob. M. Greniewski, Robot kierownictwa. Automatyczne przetwarzanie danych, Warszawa 1967, s. 103–104.

4 B. Sujecki, Das elektronische Mahnverfahren, Tübingen 2008, s. 122–128; B. Sujecki, Mahnverfahren mit elektronischem und europäischen Mahnverfahren, Heidelberg 2007, s. 87–95; J.M. Kormann, Das neue Europäische Mahnverfahren im Vergleich zu den Mahnverfahren in Deutschland und Österreich, Jena 2007, s. 183–187.

5 Dz. Urz. UE z 2006 r., L 399, s. 1 ze sprost. i ze zm.

6 Zob. szerzej J. Pisuliński, Orzeczenia sądu w europejskim postępowaniu nakazowym, „Europejski Przegląd Sądowy” 2009, nr 1, s. 6.

7 Zob. Rozporządzenie (WE) Nr 861/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. ustanawiające europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń, Dz. Urz. UE z 2007 r., L 199, s. 1–32.

8 Zob. art. 50515 i n. ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, t. jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 1805 ze zm.; dalej jako: k.p.c., wprowadzone do ustawy procesowej na podstawie ustawy z dnia 5 grudnia 2014 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Dz.U. z 2015 r., poz. 2.

9 M.P. Nr 22, poz. 448.

10 Zob. ustawa z dnia 1 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek handlowych oraz niektórych innych ustaw Dz.U. Nr 92, poz. 531. Zob. także art. 6943 § 1 k.p.c.

11 Zob. ustawa z dnia 29 grudnia 1998 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z wdrożeniem reformy ustrojowej państwa, Dz.U. Nr 162, poz. 1126 ze zm.

12 Ustawa z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, Dz.U. Nr 48, poz. 554 ze zm.

13 Ustawa z dnia 11 maja 2001 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy – Prawo o notariacie, Dz.U. Nr 63, poz. 635.

14 Ustawa z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne, t. jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 2070 ze zm.

15 Ustawa z dnia 9 stycznia 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. Nr 26, poz. 156 ze zm.

16 Ustawa z dnia 1 lipca 2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. Nr 108, poz. 684.

17 Ustawa z dnia 12 lutego 2010 r. o zmianie ustawy o informatyzacji podmiotów realizujących zadania publiczne oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 40, poz. 230.

18 Ustawa z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2015 r., poz. 1311. Zob. także rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 26 kwietnia 2016 r. w sprawie trybu zakładania i udostępniania konta w systemie teleinformatycznym obsługującym postępowanie sądowe, Dz.U. z 2016 r., poz. 637 ze zm.

19 Uchwała nr 196 Rady Ministrów w sprawie ustanowienia „Polityki dla rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce od roku 2020”, M.P. z 2021 r., poz. 23.

20 Zob. A. Zalesińska, Rozwój nowych technologii a prawo do sądu w świetle art. 45 Konstytucji RP, [w:] K. Górka, T. Litwin red., Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Próba oceny i podsumowania z perspektywy dziesięciolecia stosowania, Zbiór materiałów z ogólnopolskiej konferencji naukowej Kraków, 30–31 marca 2007 roku, Kraków 2008, s. 155–156.

21 Art. 3 pkt 10 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 910/2014 z dnia 23 lipca 2014 r. w sprawie identyfikacji elektronicznej i usług zaufania w odniesieniu do transakcji elektronicznych na rynku wewnętrznym oraz uchylające dyrektywę 1999/93/WE, Dz. Urz. UE z 2014 r., L 257, s. 73; dalej jako: rozp. nr 910/2014.

22 Zob. w szczególności rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 26 kwietnia 2016 r. w sprawie trybu zakładania i udostępniania konta w systemie teleinformatycznym obsługującym postępowanie sądowe, Dz.U. z 2016 r., poz. 637 ze zm.

23 T. jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 2070 ze zm.

24 Zob. A. Zalesińska, Wpływ informatyzacji…

25 Tak wyrok SN z dnia 21 stycznia 2005 r., I CK 4/05, Lex nr 602661.

26 Dz.U. Nr 108, poz. 684.

27 Zob. rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 marca 2015 r. w sprawie zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku z przebiegu posiedzenia jawnego w postępowaniu cywilnym, Dz.U. z 2015 r., poz. 359 ze zm.; dalej jako: rozp. prot. elektr.

28 Dz.U. Nr 206, poz. 1517.

29 Dz.U. Nr 206, poz. 1518.

30 Dz.U. Nr 206, poz. 1519.

31 Dz. U. z 2015 r., poz. 359 ze zm.

32 Dz.U. Nr 29, poz. 185; dalej jako: rozp.u.d.o.p.c.

33 Dz. Urz. UE L Nr 199, s. 1 ze zm.

34 Dz.U. z 2015 r., poz. 1311.

35 A. Zalesińska, Wpływ informatyzacji…

36 S. Cieślak, Formalizm postępowania cywilnego, Warszawa 2008, s. 244.

37 Zob. B. Bladowski, Czynności sądowe w sprawach cywilnych: wzory, komentarz, Kraków 1999, s. 247.

38 Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego, t. jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 534 ze zm.); dalej jako: k.p.k.

39 Szerzej na ten temat zob. A. Kościółek, Elektroniczne czynności procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 2012, s. 319 i n. Zob. także A. Kościółek, Systemy automatycznego orzekania w sprawach cywilnych ze szczególnym uwzględnieniem elektronicznego postępowania upominawczego, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego” 2012, z. 74, s. 94 i n.

40 M. Kotalczyk, Sztuczna inteligencja w służbie polskiego sądu – propozycje rozwiązań, „Kwartalnik Stowarzyszenia Sędziów Polskich Iustitia” 2021, nr 2 (44), https://www.kwartalnikiustitia.pl/sztuczna-inteligencja-w-sluzbie-polskiego-sadu-propozycje-rozwiazan,11426/2 (dostęp: 2.09.2021).

41 Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, t. jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.

42 Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t. jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej jako: u.p.p.s.a.

43 Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, t. jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2204 ze zm.; dalej jako: u.k.w.h.

44 Ustawa z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym, t. jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 1709; dalej jako: u.K.R.K.

45 Zob. art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej, t. jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 2176 ze zm.; dalej jako: u.d.i.p.

46 Zob. wyrok NSA z dnia 12 grudnia 2006 r., I OSK 123/06, Lex nr 291357; wyrok NSA z dnia 12 czerwca 2014 r., I OSK 2465/13, Lex nr 1682686; wyrok WSA w Szczecinie z dnia 16 grudnia 2009 r., II SAB/Sz 148/09, Lex nr 581653; wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 12 grudnia 2012 r., II SA/Go 846/12, Lex nr 1232721; wyrok WSA w Warszawie z dnia 27 czerwca 2013 r., II SA/Wa 667/13, Lex nr 1682668.

47 Tak A. Zalesińska, Wpływ informatyzacji na założenia konstrukcyjne procesu cywilnego, Warszawa 2016, e-Lex.

48 Zob. § 144 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 czerwca 2019 r. Regulamin urzędowania sądów powszechnych, t. jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 2046 ze zm.; dalej jako: reg.sąd. Przewodniczący lub sędzia-referent podejmuje autonomiczną decyzję w przedmiocie publikacji orzeczenia, kierując się kryteriami wskazanymi w zarządzeniu prezesa danego sądu. W tym celu wypełnia kartę kwalifikacyjną, oznaczając w niej, czy dane orzeczenie podlega publikacji oraz przypisując mu podstawę prawną oraz hasło tematyczne. Orzeczenie pobierane jest z systemu repertoryjno-biurowego i poddawane automatycznej anonimizacji. Następnie po przeprowadzeniu automatycznej adnotacji poddawane jest dodatkowej weryfikacji przez odpowiednio przeszkolonego pracownika sekretariatu, a po jego akceptacji publikowane jest na portalu orzeczeń danego sądu. Portal orzeczeń stanowi podstronę Biuletynu Informacji Publicznej danego sądu. Administratorem systemu teleinformatycznego portalu orzeczeń jest Minister Sprawiedliwości. Zob. szerzej na ten temat A. Zalesińska, T. Januszkiewicz, Orzeczenia sądów powszechnych w Internecie, „IT w Administracji” 2013, nr 1, s. 38–42.

49 Zob. § 132 reg.sąd.

50 Por. A. Pawłowska, Informatyzacja w administracji publicznej, od wirtualnej biurokracji do elektronicznych rządów, „Służba Cywilna” 2003/2004, nr 7, s. 123–161.

51 Zob. A. Zalasińska, Wpływ informatyzacji…

52 Indywidualizacja i konkretyzacja mają w procesie stosowania prawa walor logicznie równorzędny. Z perspektywy podstawowych idei i wartości prawa rozstrzygające znaczenie ma jednak indywidualizacja podmiotowa aktu stosowania prawa. Por. Z. Ziembiński, Logiczne podstawy prawoznawstwa, Poznań 1966, s. 61 i 67.

53 W. Lang, A. Mrózek, Proces stosowania prawa…, s. 44–46.

54 Tak W. Lang, A. Mrózek, Proces stosowania prawa …, s. 46–47. Zob. też W. Lang, Obowiązywanie prawa, Warszawa 1962, s. 133 i n.

55 A. Jagłom, I. Jagłom, Prawdopodobieństwo i informacje, Warszawa 1963, s. 53.

56 Zob. J. Wróblewski, Modele systemów norm i system prawa, „Studia Prawno-Ekonomiczne” 1969, nr 2, s. 30 i n.

57 Tak Ł. Goździaszek, Perspektywy wykorzystania sztucznej inteligencji w postępowaniu sądowym, „Przegląd Sądowy” 2015, nr 10, s. 51–52.

58 Zob. szerzej M. Zirk-Sadowski, Informatyka prawnicza, [w:] J. Wróblewski red., Wstęp do informatyki prawniczej, Warszawa 1985, s. 97–98; J. Wróblewski, Informatyka prawnicza – możliwości wykorzystania cybernetyki, „Państwo i Prawo” 1971, nr 3–4, s. 645–646. Por. także J. Popple, A Pragmatic Legal Expert System, Applied Legal Philosophy Series, Aldershot 1996, s. 9–10.

59 Powszechnie za pierwszy system ekspercki uważa się MYCIN (Shortliffe 1972) – program do analizy wad krwi oraz ordynowania odpowiednich preparatów leczniczych.

60 Tak P. Wróblewski, Algorytmy. Struktury danych i techniki programowania, wyd. V, Gliwice 2015, s. 274–275.

61 J. Popple, A Pragmatic Legal Expert…, s. 2–3.

62 Zob. M. Zirk-Sadowski, Informatyka prawnicza…, s. 96–97.

63 M. Jełowicki, W. Kieżuń, Z. Leoński, B. Ostapczuk, Teoria organizacji i zarządzania, Warszawa 1979, s. 223.

64 Ł. Goździaszek, Perspektywy wykorzystania sztucznej inteligencji…, s. 52.

65 W. Cyrul, J. Duda, J. Opiła, T. Pełech-Pilichowski, Informatyzacja tekstu prawa, Warszawa 2014, s. 20–23, 115–118.

66 Zob. m.in. art. 125 § 2 i nast., art. 6262 § 1, art. 767 § 31 i nast., art. 7954 § 3, art. 796 § 1 i 4, art. 11441 k.p.c., art. 6 ust. 2 rozporządzenia WE nr 805/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie utworzenia Europejskiego Tytułu Egzekucyjnego dla roszczeń bezspornych Dz. Urz. UE L z 2004, poz. 143, s. 15 ze zm., art. 39 ust. 2 i nast. ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r., o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, t. jedn. Dz.U. z 2018 r., poz. 2017; rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 kwietnia 2012 r. w sprawie określenia wzorów i sposobu udostępniania urzędowych formularzy pism procesowych w postępowaniu cywilnym, t. jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 723 ze zm.; rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2006 r. w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym, t. jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 574; rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 kwietnia 2010 r. w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, t. jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 526; art. 252 § 2, art. 256 ust. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t. jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. i rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy, Dz.U. z 2015 r., poz. 1257 ze zm.

67 Zob. art. 99a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego, t. jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 30 ze zm. – dalej jako k.p.k. Zob. także art. 589y § 6 k.p.k. i rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 lutego 2018 r. w sprawie określenia wzoru formularza europejskiego nakazu dochodzeniowego, Dz.U. z 2018 r., poz. 366.

68 Zob. rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 listopada 2019 r. w sprawie wzorów formularzy uzasadnień wyroków oraz sposobu ich wypełniania, Dz.U. z 2019 r., poz. 2349.

69 Tak Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu postanowienia z dnia 11 kwietnia 2005 r., SK 48/04, OTK-A 2005, nr 4, poz. 45.

70 Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2019 r., poz. 1694.

71 P. Hofmański, S. Zabłocki, Elementy metodyki pracy sędziego w sprawach karnych, Warszawa 2006, s. 276.

72 Projekt, który ma przyczynić się do utworzenia i rozpowszechnienia standardów opisywania treści w Internecie tak, aby umożliwić maszynom i programom przetwarzanie informacji w sposób odpowiedni do ich znaczenia. W założeniu sieć semantyczna ma korzystać z istniejącego już protokołu komunikacyjnego, na którym bazuje aktualnie Internet. Jej innowacyjność ma polegać na tym, że przesyłane dane mogłyby być „rozumiane” także przez maszyny, co wymagałoby przekazywania ich w takiej postaci, aby można było powiązać ich znaczenia między sobą, a także w ramach odpowiedniego kontekstu. Informacje przekazywane w ramach sieci semantycznej wymagałyby nie tylko samych danych, ale także informacji o nich samych (tzw. metadane – zawierające sformułowania dotyczące relacji między danymi oraz prawa logiki, które można do nich zastosować). Pozwoliłoby to finalnie powiązać różne dane znajdujące się w Internecie w ramach wspólnych siatek pojęciowych, rozróżnić dane, które jeszcze obecnie są nierozróżnialne dla maszyn ze względu na identyczny zapis tekstowy, przeprowadzać oparte na zgromadzonych danych wnioskowania prawnicze.

73 Zob. Ł. Goździaszek, op. cit., s. 53.

74 Zob. Ibidem, s. 53.

75 Tak trafnie Ł. Goździaszek, op. cit., s. 54.

76 Tak Ł. Goździaszek, Perspektywy wykorzystania sztucznej inteligencji…, s. 47 i n.

77 Ibidem, s. 48.

78 Por. szerzej W. Cyrul, J. Duda, J. Opiła, T. Pełech-Pilichowski, Informatyzacja …, s. 67–78, s. 81, s. 87–89, s. 99–100, s. 115–118.

79 J. Popple, A Pragmatic Legal Expert…, s. 36–37.

80 Taki problem nie dotyczyłby oczywiście organu rozstrzygającego, zgodnie z obowiązującą na gruncie prawa procesowego regułą iura novit curia.

81 Ł. Goździaszek, op. cit., s. 54–55.

82 Ibidem, s. 55.

83 Tak Ł. Goździaszek, op. cit., s. 55.

84 Ibidem, s. 55–56.

85 E. Łętowska, K. Pawłowski, O prawie i o mitach, Warszawa 2013, s. 127.

86 Zob. S. Dąbrowski, Ustrojowa pozycja sędziego, „Krajowa Rada Sądownictwa” 2014, nr 1, s. 8. Zob. także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 października 2007 r., SK 7/06, OTK 2007, nr 9, poz. 108.

87 Tak Ł. Goździaszek, op.cit., s. 59. Zob. także A. Patyk, Legitim 2.0., czyli o robocie przyszłości … rozstrzygającym spory zachowkowe, „Studia Prawnicze. Rozprawy i Materiały” 2019, nr 2, s. 29 i n.

88 Odmiennie zob. K. Flaga-Gieruszyńska, Zastosowanie sztucznej inteligencji w pozasądowym rozwiązywaniu sporów cywilnych, „Studia Prawnicze KUL” 2019, nr 3, s. 105.

89 Zob. Biała księga w sprawie sztucznej inteligencji. Europejskie podejście do doskonałości i zaufania, Komisja Europejska, Bruksela, 19.2.2020, COM(2020) 65 final https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/commission-white-paper-artificial-intelligence-feb2020_pl.pdf (dostęp: 2.09.2021).

90 T. Miczka, Nowe kompetencje, [w:] A. Kieras, M.S. Szczepański, U. Żydek-Bednarczyk red., Internet – społeczeństwo informacyjne – kultura, Tychy 2006, s. 7, s. 18 i n.

91 Zob. J. Petzel, Informatyka i prawo. Zagadnienia teorii i praktyki, Warszawa 1999, s. 321.

92 M.S. Szczepański, R. Geisler, Budowa społeczeństwa informacyjnego. Wyzwania dla województwa śląskiego, [w:] A. Kieras, M.S. Szczepański, U. Żydek-Bednarczuk red., Internet …, s. 146.

Bibliografia

Wykaz aktów normatywnych

Rozporządzenie (WE) nr 1896/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. ustanawiające postępowanie w sprawie europejskiego nakazu zapłaty, Dz. Urz. UE z 2006 r., L 399, s. 1 ze sprost. i ze zm.

Rozporządzenie (WE) Nr 861/2007 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. ustanawiające europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń, Dz. Urz. UE z 2007 r., L 199, s. 1–32.

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 910/2014 z dnia 23 lipca 2014 r. w sprawie identyfikacji elektronicznej i usług zaufania w odniesieniu do transakcji elektronicznych na rynku wewnętrznym oraz uchylające dyrektywę 1999/93/WE, Dz. Urz. UE z 2014 r., L 257, s. 73.

Rozporządzenie WE nr 805/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 21 kwietnia 2004 r. w sprawie utworzenia Europejskiego Tytułu Egzekucyjnego dla roszczeń bezspornych Dz. Urz. UE L z 2004, poz. 143, s. 15 ze zm.

Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, t. jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 1805 ze zm.

Ustawa z dnia 5 grudnia 2014 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Dz.U. z 2015 r., poz. 2.

Ustawa z dnia 1 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks spółek handlowych oraz niektórych innych ustaw Dz.U. Nr 92, poz. 531

Ustawa z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw Dz. U. z 2015 r., poz. 1311.

Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2019 r., poz. 1694.

Ustawa z dnia 29 grudnia 1998 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z wdrożeniem reformy ustrojowej państwa, Dz.U. Nr 162, poz. 1126 ze zm.

Ustawa z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, Dz.U. Nr 48, poz. 554 ze zm.

Ustawa z dnia 11 maja 2001 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy – Prawo o notariacie, Dz.U. Nr 63, poz. 635.

Ustawa z dnia 9 stycznia 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. Nr 26, poz. 156 ze zm.

Ustawa z dnia 1 lipca 2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. Nr 108, poz. 684.

Ustawa z dnia 12 lutego 2010 r. o zmianie ustawy o informatyzacji podmiotów realizujących zadania publiczne oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 40, poz. 230;

Ustawa z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2015 r., poz. 1311.

Ustawa z dnia 17 lutego 2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne, t. jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 2070 ze zm.

Ustawa z dnia 29 kwietnia 2010 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego Dz.U. Nr 108, poz. 684.

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego, t. jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 534 ze zm.

Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej, t. jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 2176 ze zm.

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, t. jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t. jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.

Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, t. jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2204 ze zm.

Ustawa z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym, t. jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 1709.

Ustawa z dnia 6 grudnia 1996 r., o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, t. jedn. Dz.U. z 2018 r., poz. 2017.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy, Dz.U. z 2015 r., poz. 1257 ze zm.

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 30 października 2006 r. w sprawie niezbędnych elementów struktury dokumentów elektronicznych, Dz. U. Nr 206, poz. 1517.

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 30 października 2006 r. w sprawie szczegółowego sposobu postępowania z dokumentami elektronicznymi, Dz.U. Nr 206, poz. 1518.

Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie wymagań technicznych formatów zapisu i informatycznych nośników danych, na których utrwalono materiały archiwalne przekazywane do archiwów państwowych, Dz. U. Nr 206, poz. 1519.

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 kwietnia 2010 r. w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, t. jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 526.

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 czerwca 2019 r. Regulamin urzędowania sądów powszechnych, t. jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 2046 ze zm.

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 marca 2015 r. w sprawie zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku z przebiegu posiedzenia jawnego w postępowaniu cywilnym w zakresie przechowywania zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku w systemie teleinformatycznym sądu, Dz. U. z 2015 r., poz. 359 ze zm.

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 lutego 2010 r. w sprawie urządzeń i środków technicznych umożliwiających przeprowadzenie dowodu na odległość w postępowaniu cywilnym Dz.U. Nr 29, poz. 185.

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 26 kwietnia 2016 r. w sprawie trybu zakładania i udostępniania konta w systemie teleinformatycznym obsługującym postępowanie sądowe, Dz.U. z 2016 r., poz. 637 ze zm.

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 listopada 2019 r. w sprawie wzorów formularzy uzasadnień wyroków oraz sposobu ich wypełniania, Dz.U. z 2019 r., poz. 2349.

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2006 r. w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym, t. jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 574.

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 kwietnia 2012 r. w sprawie określenia wzorów i sposobu udostępniania urzędowych formularzy pism procesowych w postępowaniu cywilnym, t. jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 723 ze zm.

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 lutego 2018 r. w sprawie określenia wzoru formularza europejskiego nakazu dochodzeniowego, Dz.U. z 2018 r., poz. 366.

Uchwała Sejmu z dnia 14 lipca 2000 r. w sprawie budowania podstaw społeczeństwa informacyjnego w Polsce M.P. Nr 22, poz. 448.

Uchwała nr 196 Rady Ministrów z dnia 28 grudnia 2020 r., w sprawie ustanowienia „Polityki dla rozwoju sztucznej inteligencji w Polsce od roku 2020”, M.P. z 2021 r., poz. 23.

Orzecznictwo

Wyrok TK z dnia 24 października 2007 r., SK 7/06, OTK 2007, nr 9, poz. 108.

Postanowienie TK z dnia 11 kwietnia 2005 r., SK 48/04, OTK-A 2005, nr 4, poz. 45.

Wyrok SN z dnia 21 stycznia 2005 r., I CK 4/05, Lex nr 602661.

Wyrok NSA z dnia 12 grudnia 2006 r., I OSK 123/06, Lex nr 291357.

Wyrok NSA z dnia 12 czerwca 2014 r., I OSK 2465/13, Lex nr 1682686.

Wyrok WSA w Szczecinie z dnia 16 grudnia 2009 r., II SAB/Sz 148/09, Lex nr 581653.

Wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 12 grudnia 2012 r., II SA/Go 846/12, Lex nr 1232721.

Wyrok WSA w Warszawie z dnia 27 czerwca 2013 r., II SA/Wa 667/13, Lex nr 1682668.

Literatura

Bladowski B., Czynności sądowe w sprawach cywilnych: wzory, komentarz, Kraków 1999.

Cieślak S., Formalizm postępowania cywilnego, Warszawa 2008.

Cyrul W., Duda J., Opiła J., Pełech-Pilichowski T., Informatyzacja tekstu prawa, Warszawa 2014.

Dąbrowski S., Ustrojowa pozycja sędziego, „Krajowa Rada Sądownictwa” 2014, nr 1.

Flaga-Gieruszyńska K., Zastosowanie sztucznej inteligencji w pozasądowym rozwiązywaniu sporów cywilnych, „Studia Prawnicze KUL” 2019, nr 3.

Goździaszek Ł., Perspektywy wykorzystania sztucznej inteligencji w postępowaniu sądowym, „Przegląd Sądowy” 2015, nr 10.

Greniewski M., Robot kierownictwa. Automatyczne przetwarzanie danych, Warszawa 1967.

Hofmański P., Zabłocki S., Elementy metodyki pracy sędziego w sprawach karnych, Warszawa 2006.

Jagłom A., Jagłom I., Prawdopodobieństwo i informacje, Warszawa 1963.

Jełowicki M., Kieżuń W., Leoński Z., Ostapczuk B., Teoria organizacji i zarządzania, Warszawa 1979.

Kormann J.M., Das neue Europäische Mahnverfahren im Vergleich zu den Mahnverfahren in Deutschland und Österreich, Jena 2007.

Kościółek A., Elektroniczne czynności procesowe w sądowym postępowaniu cywilnym, Warszawa 2012.

Kościółek A., Systemy automatycznego orzekania w sprawach cywilnych ze szczególnym uwzględnieniem elektronicznego postępowania upominawczego, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego” 2012, z. 74.

Kotalczyk M., Sztuczna inteligencja w służbie polskiego sądu – propozycje rozwiązań, „Iustitia. Kwartalnik Stowarzyszenia Sędziów Polskich” 2021, nr 2 (44), https://www.kwartalnikiustitia.pl/sztuczna-inteligencja-w-sluzbie-polskiego-sadu-propozycje-rozwiazan,11426/2 (dostęp: 2.09.2021).

Lang W., Mrózek A., Proces stosowania prawa jako proces przetwarzania informacji, „Państwo i Prawo” 1970, nr 7.

Lang W., Obowiązywanie prawa, Warszawa 1962.

Łętowska E., Pawłowski K., O prawie i o mitach, Warszawa 2013.

McCarthy J., Heyes P.J., Some philosophical problems from the standpoint of artificial intelligence, [w:] Webber B.L., Nilsson N.J, red., Readings in Artificial Intelligence, Burlington 1969.

Miczka T., Nowe kompetencje, [w:] Kieras A., Szczepański M.S., Żydek-Bednarczyk U. red., Internet – społeczeństwo informacyjne – kultura, Tychy 2006.

Patyk A., Legitim 2.0., czyli o robocie przyszłości … rozstrzygającym spory zachowkowe, „Studia Prawnicze. Rozprawy i Materiały” 2019, nr 2.

Pawłowska A., Informatyzacja w administracji publicznej, od wirtualnej biurokracji do elektronicznych rządów, „Służba Cywilna” 2003/2004 nr 7.

Petzel J., Informatyka i prawo. Zagadnienia teorii i praktyki, Warszawa 1999.

Pisuliński J., Orzeczenia sądu w europejskim postępowaniu nakazowym, „Europejski Przegląd Sądowy” 2009, nr 1.

Popple J., A Pragmatic Legal Expert System, Applied Legal Philosophy Series, Aldershot 1996.

Studnicki F., Prawo i cybernetyka, Warszawa 1969.

Sujecki B., Das elektronische Mahnverfahren, Tübingen 2008, s. 122–128.

Sujecki B., Mahnverfahren mit elektronischem und europäischen Mahnverfahren, Heidelberg 2007.

Szczepański M.S., Geisler R., Budowa społeczeństwa informacyjnego. Wyzwania dla województwa śląskiego, [w:] Kieras A., Szczepański M.S., Żydek-Bednarczuk U. red., Internet – społeczeństwo informacyjne – kultura, Tychy 2006.

Wróblewski J., Informatyka prawnicza – możliwości wykorzystania cybernetyki, „Państwo i Prawo” 1971, nr 3–4.

Wróblewski J., Modele systemów norm i system prawa, „Studia Prawno-Ekonomiczne” 1969, nr 2.

Wróblewski P., Algorytmy. Struktury danych i techniki programowania, wyd. V, Gliwice 2015.

Zalesińska A., Januszkiewicz T., Orzeczenia sądów powszechnych w Internecie, „IT w Administracji” 2013, nr 1.

Zalesińska A., Rozwój nowych technologii a prawo do sądu w świetle art. 45 Konstytucji RP, [w:] Górka K., Litwin T. red., Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Próba oceny i podsumowania z perspektywy dziesięciolecia stosowania, Zbiór materiałów z ogólnopolskiej konferencji naukowej Kraków, 30–31 marca 2007 roku, Kraków 2008.

Zalesińska A., Wpływ informatyzacji na założenia konstrukcyjne procesu cywilnego, Warszawa 2016, e-Lex.

Ziembiński Z., Logiczne podstawy prawoznawstwa, Poznań 1966.

Zirk-Sadowski M., Informatyka prawnicza, [w:] Wróblewski J. red., Wstęp do informatyki prawniczej, Warszawa 1985.